Kahire'de Kesilen Baş: Piri Reis'in Haritası

Bölüm metni

Bir adam düşünün: dünyanın öbür ucundaki kıyıları hiç görmeden ceylan derisine çiziyor, ömrünü Akdeniz'in her koyunu kâğıda geçirmeye adıyor. Sonunda padişahın donanmasını Basra'da bırakıp Mısır'a döndüğü için, seksenini geçmiş haliyle Kahire'de başı kesiliyor. Adı dört yüz yıl neredeyse unutuluyor — ta ki 1929'da bir sarayın deposunda o harita ortaya çıkana kadar.

Gelibolu'nun rıhtımı 15. yüzyılın son çeyreğinde, bir çocuğun büyümesi için dünyanın en yanlış ya da en doğru yeriydi. Marmara'nın Ege'ye açıldığı bu dar boğazın kıyısında ıslak halat, zift ve tuzlu balık kokusu birbirine karışırdı. Osmanlı donanmasının tersanesi buradaydı; kadırgalar burada omurga alır, kürekçiler burada sıraya dizilir, denizden dönen adamlar burada anlatırdı. Hacı Mehmed adında bir adamın oğlu olarak doğan Muhiddin Piri, muhtemelen 1465 ile 1470 arasında, bu seslerin içine doğdu. Doğum yılını kesin bilmiyoruz; o çağda bir denizcinin doğum tarihi, ancak sonradan ünlenirse kayda geçerdi.

Onun kaderini belirleyen şey babası değil, amcası oldu. Kemal Reis, Akdeniz'in en tanınmış korsan kaptanlarından biriydi. Devletin resmî donanmasına bağlı değildi; kendi gemisi, kendi adamları ve kendi hesabıyla iş görüyordu. Ama Osmanlı sarayı onun gibi adamların değerini biliyordu, çünkü açık denizde savaşmayı bilen tek Türk zümresi onlardı. 1481 yıllarında, henüz on iki yaşlarındaki Piri, amcasının güvertesine çıktı. Bir okulda değil, bir savaş gemisinde eğitildi.

Bu eğitimin müfredatı sert ve pratikti. Bir çocuk orada önce kürek düzenini, sonra yelken donanımını, sonra da asıl meseleyi öğrenirdi: kıyıyı okumayı. Akdeniz korsanlığı, romanların anlattığı gibi rastgele bir yağma işi değildi. Hangi koyun rüzgârdan korunduğunu, hangi burnun ardında su bulunduğunu, hangi sığlığın gece geçilemeyeceğini, hangi kalenin topunun nereye kadar eriştiğini bilmek zorundaydınız. Bilmiyorsanız, ya karaya oturur ya da esir düşerdiniz. Piri Reis'in ileride yazacağı her satırın temeli bu yıllarda atıldı: haritacılığı masada değil, güvertede öğrendi.

Amcasıyla Batı Akdeniz'i baştan sona dolaştılar. Sicilya, Sardinya, Korsika, Endülüs kıyıları, Kuzey Afrika limanları. 1487'de Kemal Reis'e verilen görev, mesleğin sınırlarını da gösteriyordu: İspanya'da sıkışan Müslümanlara yardım etmek. Gırnata'nın düşüşünden sonra Endülüs'ten kaçmak zorunda kalan Müslüman ve Yahudi ailelerin Kuzey Afrika kıyılarına taşınmasında amcasının gemileri çalıştı. Genç Piri bu seferlerde güverteden, bir uygarlığın tasfiyesini seyretti. Bir insanın haritaya bakışını değiştirecek türden bir manzaradır bu: kıyılar artık soyut çizgiler değil, insanların sığındığı ya da sürüldüğü yerlerdir.

1490'ların ortasında amca ve yeğen resmen Osmanlı donanmasına geçtiler. II. Bayezid, Venedik'le hesaplaşmaya hazırlanıyordu ve elindeki gemiciler bu iş için yetersizdi. Korsanlar üniforma giydi. Piri Reis artık kendi gemisinin kaptanıydı.

Sınav 1499'da geldi. Osmanlı ve Venedik donanmaları İnebahtı açıklarında karşılaştı. Bu çarpışma denizcilik tarihinde özel bir yer tutar, çünkü gemilere yerleştirilmiş büyük topların savaşın seyrini belirlediği ilk büyük deniz muharebelerinden biriydi. Mesafeden ateş eden bir gemi, mesafeyi kapatıp rampa yapmayı bekleyen bir gemiden farklı bir şeydi; savaşın matematiği değişiyordu. Ertesi yıl Moton ve Koron kalelerinin alınmasında Piri Reis yine donanmadaydı. Venedik'in Mora'daki tutamakları birer birer koptu.

Bu savaş yıllarının içinde, sonradan bütün hikâyeyi değiştirecek küçük bir olay yaşandı. 1501 dolaylarında, Valensiya açıklarında Kemal Reis'in gemileri İspanyol teknelerini ele geçirdi. Esirler arasında bir adam vardı ve bu adam, Kolomb'la birlikte batıda bulunan yeni topraklara üç kez gittiğini söylüyordu. Yanında da bir harita taşıdığı anlatılır. O gün kimse bunu tarihî bir an saymadı; ganimet defterine geçmiş sıradan bir kayıttı. Ama o kâğıt, on iki yıl sonra bir ceylan derisinin üstünde yeniden hayat bulacaktı.

1511'de Kemal Reis Akdeniz'de bir fırtınada gemisiyle birlikte battı. Piri Reis öğretmenini, koruyucusunu ve mesleğe girdiği kapıyı aynı anda kaybetti. Kırk beş yaşlarındaydı ve otuz yılını denizde geçirmişti. Gelibolu'ya çekildi. Ama boş oturmadı; hayatının en tuhaf ve en kalıcı işine girişti.

Elinde bir ceylan derisi vardı. Parşömen, kâğıttan pahalı ve zahmetliydi; ama mürekkebi tutuyor, katlanıyor, yıllara dayanıyordu. Piri Reis bu derinin üstüne, o güne kadar hiçbir Osmanlı'nın yapmadığı bir şeyi çizmeye başladı: bilinen ve yeni bilinmeye başlanan dünyanın haritasını.

İş 1513'ün Mart ayında bitti. Haritanın üstündeki tarih, hicrî 919 yılının Muharrem ayını gösteriyor. Ortaya çıkan levha yaklaşık 87 santimetre boyunda, 63 santimetre eninde. Mürekkep ve suluboyayla çalışılmış; kıyı çizgileri ince, adalar renkli, iç bölgeler dağ silsileleri ve hayvan figürleriyle doldurulmuş.

Ama bu haritayı benzersiz kılan asıl şey çizgiler değil, kenarlardaki yazılardır. Piri Reis, haritasının boşluklarına Osmanlı Türkçesiyle uzun notlar düşmüştü ve bu notlarda yaptığı şeyi açıkça anlatıyordu. Bu haritayı yaklaşık 20 kaynak haritadan derlediğini yazar. Bunların 8'i Büyük İskender döneminden kalma, yani Batlamyus geleneğinden gelen haritalardır. 4'ü yeni çizilmiş Portekiz haritasıdır. Biri Hindistan'ı gösteren bir Arap haritasıdır. Ve biri de Kolomb'un haritasıdır.

Kaynağını söyleyen bir haritacı, o yüzyılda neredeyse duyulmuş şey değildi. Portekizliler ve İspanyollar kendi seyir haritalarını devlet sırrı gibi saklıyor, kopyalayanı ölümle tehdit ediyorlardı. Piri Reis ise tam tersini yaptı: nereden ne aldığını tek tek yazdı. Bugün haritanın değeri büyük ölçüde bu dürüstlükten geliyor.

Notlarda Kolomb'un hikâyesini de kendi anladığı biçimde anlatır. Cenevizli bir adamın eline geçen bir kitaptan batıda topraklar olduğunu okuduğunu, önce Cenova'ya, sonra İspanya kralına başvurduğunu, uzun uğraşlardan sonra gemi ve adam alabildiğini yazar. Sonra da kaynağını açıklar: bu bilgileri, amcasının esir aldığı ve Kolomb'la üç kez o diyarlara gitmiş olan adamdan aldığını söyler. Yani Piri Reis, tanıklığın zincirini gösteriyordu.

Haritanın gösterdiği coğrafya da bunu doğruluyor. Avrupa'nın ve Afrika'nın batı kıyıları, Atlas Okyanusu'nun ortası, karşı yakada ise Brezilya kıyıları ve Karayip adaları. Antilya adıyla anılan adalar takımı, Kolomb'un ilk yolculuğunda karaya oturan gemisinin anlatıldığı not, kıtanın iç kesimlerine çizilmiş hayvanlar. Yeni Dünya'ya özgü canlıların Avrupa dışı bir haritada bu kadar erken görünmesi başlı başına bir olaydır. Harita, dönemin denizci geleneğine uygun olarak enlem boylam ızgarasıyla değil, birbirini kesen rüzgâr güllerinden yayılan çizgilerle örülmüştü; gemici pergelini bu çizgilere dayayıp rotasını çıkarırdı.

Haritanın doğuya bakan bölümü, yani Asya'yı ve Hint Okyanusu'nu gösteren kısmı bugün elimizde yok. Elde kalan, bütünün kabaca üçte biri. Kalan parçanın güneyinde, Brezilya kıyısının aşağıya doğru uzayıp sonra doğuya kıvrıldığı bir toprak şeridi vardır. 20. yüzyılda bu şeridin buzların altındaki Antarktika kıyısını gösterdiğine dair iddialar ortaya atıldı ve harita bu yüzden popüler kültürde uzun süre gizemli bir belge olarak dolaştı. Haritacılık tarihçilerinin ağır basan görüşü ise daha sade: bu şerit ya parşömene sığdırmak için kıyının büküldüğü bir çizim tercihidir ya da dönemin Avrupa haritalarında yaygın olan, güneyde büyük bir kıta bulunduğu varsayımının, yani Terra Australis dedikleri Güney Toprağı fikrinin bir yansımasıdır. Piri Reis'in gerçek başarısı zaten bir sırra değil, bir yönteme dayanıyordu: eldeki en iyi kaynakları toplamak, karşılaştırmak ve tek bir tutarlı yüzeyde birleştirmek.

Harita dört yıl boyunca sahibinin sandığında bekledi. 1517'de Yavuz Sultan Selim Mısır'ı aldığında, Piri Reis donanmayla oradaydı. Kahire'de padişahın huzuruna çıktı ve ceylan derisini sundu. Osmanlı sultanı, batıda ne olup bittiğini gösteren ilk ciddi belgeyi böyle gördü.

Piri Reis işi orada bırakmadı. 1528'de ikinci bir dünya haritası daha çizip Kanunî Sultan Süleyman'a sundu. Bundan da yalnızca bir parça kaldı; bu parça Kuzey Atlas Okyanusu'nu, Grönland'ı, Newfoundland kıyılarını, Florida'yı, Küba'yı ve Orta Amerika'yı gösteriyor. Aradan geçen 15 yılda Yeni Dünya'nın kuzeyi hakkında biriken bilgi, aynı adamın elinde güncellenmişti.

Dünya haritası bir gösteri eseridir; padişaha sunulur, duvara asılır, hayranlık uyandırır. Ama Piri Reis'in asıl mesleği başkaydı ve o mesleğin ihtiyacı başkaydı. Bir kaptanın sisin içinde ihtiyaç duyduğu şey dünyanın resmi değil, önündeki koyun tarifidir.

Bu yüzden 1521'de bambaşka bir kitap tamamladı: Kitab-ı Bahriye, yani Denizcilik Kitabı. Akdeniz'in tamamını, kıyı kıyı, liman liman kâğıda geçirmeye kalkışıyordu.

Kitabın doğuşuna dair anlatılan bir hikâye vardır. 1524'te Vezîriâzam İbrahim Paşa Mısır'a gitmek üzere denize açıldığında, gemisinin kılavuzluğunu Piri Reis üstlendi. Yolda fırtınaya yakalandılar, donanma dağıldı, gemiler kıyılara sığındı. Bu zor yolculuk boyunca yaşlı kaptanın elindeki notlara ve kıyı bilgisine tanık olan İbrahim Paşa, bu birikimin derli toplu bir kitaba dönüşmesini istedi. Piri Reis eserini genişletti, düzenletti, başına manzum bir giriş ekletti ve 1526'da İbrahim Paşa aracılığıyla Kanunî'ye sundu.

Kitab-ı Bahriye'yi bugünkü anlamda bir atlas saymak eksik olur. O bir metin ile haritanın iç içe geçtiği bir kılavuzdur. Her bölüm bir kıyı parçasını ele alır; önce sözle anlatır, sonra o parçanın haritasını verir. Padişaha sunulan nüshada Akdeniz ve Ege kıyılarına ait iki yüzden fazla harita bulunur.

Anlattığı şeyler, ancak oralarda gerçekten bulunmuş birinin bilebileceği şeylerdir. Hangi limanın girişinde su altında kaya vardır, hangi koyda demir tutar, hangi iskelede tatlı su bulunur, hangi rüzgârda hangi tarafa sığınılır, iki burun arası kaç mildir, hangi kalenin topu limanı döver, hangi adada odun kesilir. Yer yer bunların arasına kasabaların halkına, ürünlerine, harabelerine dair notlar da girer; bir kıyı şehrinin hangi taştan kurulduğunu, hangi eski yapının hâlâ ayakta olduğunu yazar. Rodos'tan Venedik'e, Cezayir'den Kıbrıs'a kadar bütün Akdeniz, bir denizcinin gözünden ve bir denizcinin diliyle kayda geçer.

Bu kitabın ardında yatan fikir, dönemi için sessiz ama köklü bir yenilikti. Akdeniz'de seyir bilgisi yüzyıllardır usta çırak ilişkisiyle taşınıyordu; kaptanlar bildiklerini oğullarına ve adamlarına anlatır, kimse yazmazdı. Bilgi bir insanın kafasında dururdu ve o insan öldüğünde bilgi de ölürdü. Piri Reis, amcasını bir fırtınada kaybetmiş bir adam olarak bunun ne demek olduğunu iyi biliyordu. Kitab-ı Bahriye, bir zanaatı kişiden ayırıp kayda geçirme girişimidir. Aktarılabilir, çoğaltılabilir, denetlenebilir bilgi.

Ve işe yaradı. Kitap Osmanlı denizcileri arasında yüzyıllar boyunca çoğaltıldı, elden ele dolaştı, üstüne notlar düşüldü. Bugün dünyanın çeşitli kütüphanelerinde onlarca farklı el yazması nüshası bulunuyor. Bir kitabın kaç kez kopyalandığı, o kitabın gerçekten okunup okunmadığının en güvenilir ölçüsüdür.

Bir insanın hayatının bu noktada bitmesi beklenirdi. Piri Reis 1520'lerin sonunda yetmişine yaklaşıyordu; iki dünya haritası çizmiş, bir başyapıt yazmış, padişahların huzuruna çıkmıştı. Ama Osmanlı Devleti'nin ondan isteyeceği bir şey daha vardı ve bu istek, hayatının en karanlık bölümünü açacaktı.

Sorun Hint Okyanusu'ydu. Portekizliler, Ümit Burnu'nu dolaşarak Hint ticaretinin damarına girmişti. Hürmüz Boğazı'nda, Umman kıyısında, Hint sahillerinde kaleler kurmuş, baharat yollarını kendi limanlarına çevirmişlerdi. Osmanlı için bu, hem gelir kaybı hem de İslam dünyasının denizlerinde bir yabancı güç demekti. Kızıldeniz'in ucundaki Süveyş'te bir donanma tutuluyor, oradan Hint Okyanusu'na seferler düzenleniyordu.

1547 dolaylarında bu donanmanın başına Piri Reis getirildi. Seksenine yaklaşan bir adam, hayatının tamamını Akdeniz'de geçirmiş bir kaptan, bambaşka bir okyanusun, bambaşka rüzgâr rejimlerinin ve bambaşka bir düşmanın karşısına gönderiliyordu.

İlk iş iyi gitti. 1548'de Aden'i Portekizlilerin elinden geri aldı. Kızıldeniz'in ağzı yeniden güvenceye alınmıştı.

Asıl sefer 1552'de başladı. Piri Reis Süveyş'ten 30 gemilik bir donanmayla denize açıldı. Hedef, Portekiz'in bölgedeki en güçlü üssüydü: Hürmüz. Boğazın ağzındaki bu ada, Basra Körfezi'ne giren çıkan her şeyi denetliyordu. Alınırsa körfez Osmanlı'ya açılırdı.

Yolda Umman kıyısındaki Maskat'ı kuşattı ve aldı. Buraya kadar sefer planına uygundu. Sonra donanma Hürmüz önlerine geldi ve kuşatma başladı.

Ve burada iş tıkandı. Hürmüz Kalesi taş ve modern tabya mantığıyla yapılmıştı; Portekizliler denizden gelen kuşatmalara karşı yıllardır tahkim ediyorlardı. Osmanlı donanmasının yanında kuşatmayı sonuca götürecek ağır top ve piyade yoktu. Günler geçti, sur delinmedi. Bir yandan da Portekiz'in Hindistan'daki üslerinden yardım donanması gelmesi ihtimali vardı; kapalı bir körfezin ağzında, tedarik hattı Süveyş'e kadar uzanan bir filo için bu ölümcül bir tehditti.

Piri Reis kuşatmayı kaldırdı. Yakındaki Kişm adasını yağmaladıktan sonra donanmayı Basra'ya çekti. Kararın kendisi, askerî mantıkla savunulabilir bir karardı. Ama sonrasında olanlar, onu savunulamaz hale getirdi.

Basra'da beklediği desteği bulamadı. Şehrin valisi Kubad Paşa onu soğuk karşıladı; kadırgaların onarımı ve en önemlisi kürekçi ihtiyacı için gereken yardımı vermedi. Kürekçisiz kadırga, ölü ağırlıktır. Donanma Basra'da mahsur kalmıştı.

Yaşlı amiral, hayatının en tartışmalı kararını burada verdi. Filonun tamamını Basra'da bırakıp, ganimet yüklü 3 gemiyle körfezden çıktı. Yolda bir gemiyi kaybetti. Mısır'a 2 gemiyle ulaştı.

Askerî düzenin gözünde bu tabloya bakanlar tek bir şey gördüler: donanmasını düşman sularında terk edip, altın dolu iki gemiyle dönen bir komutan.

Mısır'a vardığında tutuklandı. Hakkındaki iddialar ağırdı: kuşatmayı sebepsiz kaldırmak, Basra'daki devlet görevlisine yardım etmemek, padişahın donanmasını izinsiz bırakıp gitmek. Anlatılara göre Hürmüz önünde kaleyi bırakması karşılığında değerli mallar aldığı da söylentiler arasındaydı. Savunmasının ne olduğunu bilmiyoruz; o savunma kayda geçmedi.

Karar İstanbul'dan geldi. 1553'te, Kahire'de, Piri Reis'in başı kesildi. Yaklaşık 85 yaşındaydı. Mal varlığına devlet hazinesi adına el kondu. İstanbul'dan Venedik'e gönderilen 15 Kasım 1553 tarihli bir mektupta idamın gerekçesi olarak Hürmüz kuşatmasını kaldırması gösterilir.

Kahire, hayatının iki ucunu birbirine bağlayan şehir oldu. 36 yıl önce aynı şehirde, padişahın huzuruna çıkıp ceylan derisi üstündeki dünya haritasını sunmuştu. Aynı şehirde, bir devlet kararıyla infaz edildi.

Sonra sessizlik geldi. Kitab-ı Bahriye yaşamaya devam etti, çünkü işe yarıyordu; denizciler onu kopyaladı. Ama haritalar unutuldu. Padişaha sunulan levhalar sarayın deposuna kaldırıldı, üzerlerine başka evraklar yığıldı ve 376 yıl boyunca kimse onlara bakmadı.

9 Ekim 1929'da, Topkapı Sarayı müzeye dönüştürülürken, saray kütüphanesinde eski elyazmalarını tasnif eden bir çalışma sürüyordu. Alman ilahiyatçı ve filolog Gustav Adolf Deissmann, sarayda eski haritaların bulunabileceğini düşünüp bunların aranmasını istemişti. Müzeler müdürü Halil Edhem, ilgi görmemiş evrak destelerini karıştırdı ve içlerinden birinden bir parşömen parçası çıktı. Renkler solmamıştı. Kenarlarda Osmanlı Türkçesiyle uzun notlar vardı.

Belgeyi Alman şarkiyatçı Paul Kahle ile birlikte incelediler. Kahle bulguyu 1931 yılının Eylül ayında Leiden'de toplanan Şarkiyatçılar Kongresi'nde dünyaya duyurdu. Etki büyük oldu; çünkü ortaya çıkan şey yalnızca eski bir Osmanlı haritası değildi.

Kolomb'un kendi çizdiği haritalar kayıptır. Yolculuklarının kendi elinden çıkma kartografik kaydı bugün elimizde yoktur. Piri Reis'in 1513 haritası ise, o kayıp haritadan yararlandığını açıkça söyleyen ve içeriğiyle de bunu destekleyen, bilinen en eski belgedir. Yani Kolomb'un seferlerinin haritaya dökülmüş en erken izi, İspanya'da ya da İtalya'da değil, Gelibolulu bir kaptanın elinden çıkmış ve İstanbul'da bir sandıkta korunmuştur. Aynı tasnif çalışması sırasında 1528 tarihli ikinci haritanın parçası da ortaya çıktı.

Bu keşif, haritayı bir ulusal gurur nesnesine dönüştürdüğü kadar bir spekülasyon mıknatısına da çevirdi. Onlarca yıl boyunca kayıp uygarlıklardan uzaylılara kadar her türlü iddia bu parşömenin etrafında dolandı. Belgenin kendisi bunların hiçbirine ihtiyaç duymaz. Asıl hikâye, elindeki bütün kaynakları toplayıp karşılaştıran, aldığı yeri açıkça yazan ve bildiğini kayda geçiren bir adamın yöntemidir.

O yöntem bugün de kabul görüyor. 2013, haritanın çizilişinin 500. yılı olarak anıldı ve 1513 tarihli dünya haritası, UNESCO'nun Dünya Belleği Kütüğü'ne kaydedildi; yani insanlığın ortak belleğinin korunması gereken belgeleri arasına girdi. Parşömen bugün Topkapı Sarayı'nda, kontrollü koşullarda saklanıyor.

Piri Reis'in hikâyesinde en çok düşündüren şey bu ters simetridir. Devlet, seksen beş yaşındaki amirali bir seferin başarısızlığı yüzünden ortadan kaldırdı ve bu kararın kendisi bugün ancak birkaç arşiv belgesinde yaşıyor. Aynı devletin sarayı ise, o adamın kâğıda geçirdiği bilgiyi, farkında bile olmadan, dört yüzyıl boyunca sakladı. Bir insan bir günde yok edilebilir. Ama iyi kaydedilmiş bir bilgi, kendisini kaydeden eli çok aşan bir ömür yaşar.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.