Eşiğin Altına Gömülen İmparator: Meroe'nin Piramitleri

Bölüm metni

1910'da bir kazı ekibi, çölün ortasındaki tapınağın merdiven basamağının altında bir şey buldu: Roma İmparatoru Augustus'un gerçek boyuttan büyük bronz başı. Gözleri hâlâ yerindeydi, boynu kesilmişti ve oraya, girenin her gün üstüne basması için gömülmüştü. Bu başı eşiğe kim koydu — ve neden bugün Sudan'da Mısır'dan daha çok piramit olduğunu kimse bilmiyor?

Hartum'dan kuzeye doğru çıkan yol, Nil'in doğu yakasını izleyerek 200 kilometre boyunca aynı manzarayı tekrarlar: kum, taşlık, aralarda hurma, sonra yine kum. Yolculuğun sonunda, ufukta piramitler görünmeden önce başka bir şey belirir. Alçak, kara, isli tepeler. Kumulun rengi değil bu; kumul sarıdır, bu tepeler koyu kahve, neredeyse siyahtır ve ayağınızı bastığınızda cam gibi çıtırdarlar. Bunlar cüruf yığınları. 1000 yıldan uzun süre boyunca burada demir eritilmiş, fırınlardan çıkan posa yüzyıllar içinde tepe olmuş. 20. yüzyılın başında bölgeyi gören dilbilimci Archibald Sayce, bu yığınların boyutuna bakıp Meroe'nin Afrika'nın Birmingham'ı olması gerektiğini söylemişti. Benzetme eskidi ama ölçeği doğru veriyordu: burası bir kral mezarlığının yanı başındaki bir sanayi bölgesiydi.

Meroe'nin bulunduğu yere eskiden Meroe Adası denirdi, ama ortasından su geçen bir kara parçası değil. Batıda Nil, güneyde ve doğuda yağmur mevsiminde dolup taşan Atbara ile mevsimlik dereler, aralarında kabaca üçgen bir alan bırakır. Önemli olan şu: burası Mısır değil. Mısır, çölün ortasına çizilmiş ince bir yeşil şerittir, suyun bir adım ötesinde hayat biter. Meroe ise muson yağmurlarının kuzey ucuna denk gelir. Yılda birkaç hafta yağar, otlar çıkar, sürüler beslenir. Kushlular bu suyu tutmak için hafir denen geniş, çanak biçimli havuzlar kazdılar; yağmur onlara doldu, aylar boyunca hayvan suladı, tahılı ayakta tuttu. Yani bu krallık tek bir nehrin insafına kalmamıştı. Hem suyu hem demiri hem de güneyden gelen ticaret yollarını elinde tutuyordu.

Kush'un kökleri Meroe'den çok eskiye, aşağıda, Nil'in dördüncü çağlayanı yakınındaki Napata'ya uzanır. Oradaki krallar bir dönem Mısır'ı baştan aşağı yönetip firavun olarak tahta çıktılar, sonra kuzeyden gelen baskıyla güneye çekildiler. Milattan önce 300'lere gelindiğinde ağırlık merkezi kaymaya başladı. Kral Arakamani döneminde, yaklaşık 275 yılında, kraliyet gömüleri artık Napata'nın kutsal dağının eteğine değil, Meroe'nin yanındaki mezarlığa yapılmaya başlandı. Bu, bir mezarlık değişikliğinden fazlasıydı; başkentin nereye taşındığının ilanıydı.

Şehrin kalbinde, bugün hâlâ ayakta duran bir duvar var. Kabaca 200'e 400 metrelik düzensiz bir dörtgeni çeviren, yer yer 5 metre kalınlığında bir taş duvar. Savunma için değil; bu kalınlıkta bir duvarın savunma mantığı olsa mazgalları, kuleleri olurdu. Bu duvar bir ayrım çizgisi. İçeride kral ailesi, tapınaklar ve saraylar; dışarıda şehir, atölyeler, fırınlar. İçeride kalanların en görkemlisi, Kush dünyasının en büyük ikinci tapınağı olan Amon tapınağıydı; girişindeki kule biçimli duvarlar yaklaşık 4 metre yükseliyor, avlusunun ortasına gömülü bir taş tekne oturuyordu. Hemen yakınında arkeologların Kraliyet Hamamları dediği yapı var: 30'a 70 metrelik bir alan, ortasında tuğla örgülü, 7 metreye yakın kenarları ve 2,5 metre derinliğiyle bir havuz, havuzun içine su püskürten bir boru ve kenarlarına yerleştirilmiş heykeller. Mısır'da benzeri yok bunun; Akdeniz'in bu kadar güneyinde bir kral hamamı, Meroe'nin dünyaya ne kadar açık olduğunun kanıtı.

Surların içinde, kraliyet mahallesinde dokuz bin kadar insanın yaşadığı tahmin ediliyor: hanedan üyeleri, rahipler, ama çoğunlukla zanaatkârlar. Dokumacılar, çömlekçiler, metal işçileri. İhracat listesi Akdeniz kaynaklarından biliniyor: fildişi, abanoz, altın, tuz, egzotik hayvanlar ve kürkler. Karşılığında şarap amforaları, bronz kaplar, cam geliyordu. Bu krallığın gömülerinde bulunan eşyaların önemli kısmı, mezar için özel yapılmış cenaze eşyası değil; kralların hayatta kullandığı gerçek, yıpranmış, ithal mallar.

Elinde demir, suyu, altını ve işleyen bir ticaret ağı olan bir devletin kuzey komşusundan çekinmek için pek sebebi yoktu. Milattan önce 30 yılında Mısır el değiştirdi ve Kush'un kuzey sınırı artık bir krallıkla değil, Roma İmparatorluğu'yla ortaklaşıyordu. Beş yıl sonra o sınırı ilk bozan taraf, kuzeydekiler olmadı.

Meroe tahtında o sırada bir kadın vardı. Adı Amanirenas'tı ve yaklaşık olarak milattan önce 40 ile 10 yılları arasında hüküm sürdü. Kullandığı iki unvan önemli: biri kore, yani hükümdar; diğeri kandake. Bu ikinci sözcük Akdeniz'e Kandake biçiminde geçti ve Romalılar bunu bir isim sandılar. Oysa kandake bir makamdı; kral annesinin ya da hanedanın kadın yöneticisinin unvanıydı. Amanirenas ikisini birlikte taşıyordu; yani naip ya da eş değil, tek başına tahtta oturan hükümdardı.

Döneme en yakın anlatıyı yazan coğrafyacı Strabon, Kushluların başındaki kadını tarif ederken iki şey söyler: erkeksi bir kadın olduğunu ve bir gözünün görmediğini. Araştırmacıların çoğu bu tarifin Amanirenas'ı işaret ettiğini düşünür. Tek gözlü kraliçe imgesi buradan doğdu; Strabon'un bunu bir aşağılama olarak mı yoksa düpedüz bir gözlem olarak mı yazdığını bilmiyoruz.

Fırsat milattan önce 25 yılında geldi. Roma'nın Mısır valisi Aelius Gallus, imparatorun emriyle Arabistan'a sefere çıkmış, Yukarı Mısır'ın garnizonlarının büyük kısmını yanına almıştı. Güney sınırı boşaldı. Kush ordusu Nil'i izleyerek kuzeye yürüdü ve ilk çağlayandaki üç yerleşimi, Syene yani bugünkü Asvan'ı, hemen karşısındaki Elephantine yani Fil Adası'nı ve kutsal Philae, yani File Adası'nı aldı. Esir aldılar, vergi defterlerini dağıttılar ve orada dikili duran Augustus heykellerini devirdiler. Bu son ayrıntı, bir yan olay gibi görünüyor. Değil.

Roma'nın karşılığı gecikmedi. Yeni vali Gaius Petronius güneye yürüdü. Strabon'un verdiği sayılar şöyle: Petronius'un yanında yaklaşık 10 bin piyade ve 800 atlı vardı, karşısındaki Kush gücü 30 bin kişiydi. Aynı kaynak, Kushluların düzensiz dizildiğini, ham öküz derisinden yapılmış büyük ve uzun kalkanlar, baltalar, mızraklar ve kılıçlarla savaştığını söyler. Sayı üstünlüğü işe yaramadı; lejyonun disiplini karşısında Kush saflarına geri çekilmek düştü. Petronius ilerledi, Asvan'ı geri aldı, sınırı aştı ve Napata'ya kadar gitti.

Napata'nın yıkımı bu savaşın en acı anıdır, çünkü gereksizdi. Amanirenas elçiler yollayıp esirleri ve devrilen heykelleri geri vereceğini bildirmişti. Petronius yine de şehre girdi ve Kush'un kutsal eski başkentini yerle bir etti. Dönüşte, çölün ortasındaki Premnis'i, yani bugün Kasr İbrim diye bilinen kaya burnunu tahkim edip asker bıraktı. Birkaç yıl sonra Kush ordusu ikinci kez kuzeye yürüdüğünde hedefi tam da burasıydı; Petronius haberi vaktinde alıp kaleye kendisi yetişti.

İki taraf da anladı ki bu iş kazanılamıyor. Çöl, Roma'nın tedarik hattını her seferinde boğuyordu; Kush ise bir lejyonu açık arazide yenemiyordu. Milattan önce 21 ya da 20 yılında Kush elçileri Petronius'un yönlendirmesiyle imparatorun bulunduğu yere, Ege'deki Samos, yani Sisam adasına gittiler. Augustus'un kabul ettiği şartlar, kazanan tarafın şartları gibi görünmez. Kush'tan vergi istenmedi. Roma'nın güney sınırı Asvan'ın epey altındaki Hiere Sycaminos'a, yani bugünkü Maharraka'ya çekildi. İmparator kendi başarılar listesinde bu seferi anar ama Kush'u haraca bağladığını yazmaz, çünkü bağlamamıştı.

Bu antlaşmanın ardından gelen barış, Nil'in bu bölümünde yaklaşık üç yüzyıl sürdü. İki taraf arasında tüccar geçti, rahip geçti, hediye geçti. Esirler değiştirildi. Devrilen heykellerin bir kısmı da sözleşme gereği kuzeye yollandı.

Bir kısmı. Hepsi değil.

1910 yılının kasım ayında, İngiliz arkeolog John Garstang Meroe'ye ikinci kez geldi. Liverpool Üniversitesi'nde arkeoloji yöntemleri dersi veriyordu ve kazıları, bağışçılardan para toplayan Sudan Kazı Komitesi finanse ediyordu. İlk sezonunun sonuçlarını bir yıl önce yayımlamış, kitabına Meroe'yi Habeşlerin şehri diye tanıtan bir ad vermişti; o dönemin alışkanlığıyla, güneydeki bütün halkları tek torbaya koyan bir adlandırmaydı bu. O sezon surlu şehri, Amon tapınağını ve hamamları ortaya çıkarmıştı. İkinci sezon şehrin kıyılarına, daha küçük yapılara yöneldi.

Bu küçük yapılardan birine kayıtlarda 292 numara verilmişti. Mütevazı bir tapınaktı: bir avlu, avlunun ucunda yukarıya çıkan basamaklar, basamakların bittiği yerde bir sunak platformu. Duvarları boyalıydı ve boyanın anlattığı şey açıktı. Elleri arkadan bağlanmış, dizlerinin üstüne çökmüş yabancı esirler. Bu, bir zafer tapınağıydı. Yukarı çıkan her ayak, resmedilen o esirlerin üzerinden geçiyordu.

Aralık ayında işçiler basamakların altını açtıklarında, yüzeyden yaklaşık 2,5 metre aşağıda, tertemiz bir kum kesesinin içinde bir şeye rastladılar. Bronz. Çıkardıklarında ellerinde bir baş vardı: gerçek insan ölçüsünden büyük, 46,2 santimetre yüksekliğinde bir erkek başı. Kaide yok, gövde yok, boyun hizasında yırtılmış bir kesik var. Saçlar alında üç tutam hâlinde ayrılmış. Ama insanı yerine çiviliyen şey yüz değil, gözler. Gözlerin akı kalsitten, bebekleri camdan yapılmış ve iki bin yıl sonra yerinde duruyorlar. Bakıyor.

Baş, Augustus'a aitti. Üslup ve portre tipi, heykelin milattan önce 27 ile 25 yılları arasında, yani olaylardan hemen önce yapıldığını gösteriyor. Büyük olasılıkla Asvan dolaylarındaki bir Mısır kasabasında, bir meydanda ya da bir tapınağın girişinde, tam boy bir heykel olarak dikiliydi. Milattan önce 24 yılında Kush ordusu geldiğinde devrilen heykellerden biri oydu. Ama bu baş geri gönderilmedi. Meroe'ye getirildi, gövdesinden ayrıldı ve zafer tapınağının eşiğinin altına, basamakların dibine gömüldü.

Niyet tartışmaya yer bırakmıyor. Bu bir saklama değil, bir ceza. Tapınağa her giren, imparatorun yüzüne basarak yukarı çıkacaktı. Sonsuza kadar ayak altında kalması için konmuştu oraya.

Ve işin tersliği şu: tam bu yüzden bugün elimizde. Antik dünyanın bronz heykellerinin neredeyse tamamı eridi; bronz değerli bir malzemedir, savaşta topa, barışta kaba dönüşür. Augustus'un bronz portrelerinden kaç tanesi kaldı derseniz, cevap bir elin parmaklarını geçmez. Bu baş, bir aşağılama töreni onu yerin 2,5 metre altına koyduğu için kurtuldu. Kazı Komitesi 1911'de onu British Museum'a, yani Britanya Müzesi'ne bağışladı; orada hâlâ sergileniyor.

Garstang Meroe'de 1909'dan 1914'e kadar beş sezon çalıştı ve burada bir hesap vermek gerekiyor. O beş sezonun tek derli toplu yayını, ilk sezonu anlatan o kitaptır. Geri kalanı Liverpool'daki yıllık dergide birkaç sayfalık özetlerle geçti. Kazı kayıtları zaten eksikti; İkinci Dünya Savaşı'nda Liverpool bombalandığında arşivin bir bölümü yandı ve buluntuların müzeler arasında nasıl paylaşıldığını gösteren listelerden yalnızca bir tanesi kurtuldu. Elde kalan en büyük hazine, 1725 kaydı bulunan kazı fotoğrafı arşivi oldu. Bu fotoğrafların çoğu, çekildikleri günden onlarca yıl sonra, Macar arkeolog László Török dağınık notları derleyip yayımlayana kadar kimsenin görmediği malzemeydi. Yani Meroe'nin şehir planını bugün, bir adamın yarım bıraktığı defterlerden geri kurmaya çalışıyoruz.

Garstang hiç olmazsa defter tutuyordu. Ondan 76 yıl önce aynı mezarlığa gelen adamın defteri değil, levyesi vardı.

Giuseppe Ferlini 1797'de Bologna'da doğdu, hekimlik ve cerrahlık okudu. 1815'te Yunanistan'da çalışmaya başladı, orada antikacılığa merak saldı, hatta Parnassos dağındaki bir mağara üzerine küçük bir inceleme yayımladı. 1829'da Mısır'a geçti ve Mısır ordusuna girdi; Sudan'ın işgali sırasında, 1830'da kıdemli cerrah oldu. Hartum'da görev yaparken Arnavut tüccar Antonio Stefani ile tanıştı ve yerel halkın anlattığı hikâyeleri dinledi: eski harabelerin içinde altın var, kralların hazinesi taşların arasında duruyor. Ferlini'nin kafasında o andan sonra tek bir plan kaldı. Kendi ifadesiyle, ya memleketine beş kuruşsuz dönecekti ya da kimsenin görmediği bir hazineyle.

1833'te Sudan genel valisinden kazı izni aldı. Ordudan ayrıldı ve 10 Ağustos 1834'te Stefani ile birlikte yola çıktı. İlk denemeleri boş çıktı. Sonra kuzey mezarlığına, piramitlere yöneldi.

Seçtiği yapı, kayıtlarda kuzey mezarlığının 6 numaralı piramidi olarak geçer ve Kraliçe Amanişakheto'ya aittir; Amanirenas'tan hemen sonra, kabaca milattan önce 10 ile milattan sonra 1 arasında hüküm sürmüş bir kandake. Piramit 28 metre yüksekliğindeydi; Meroe piramitleri Mısır'daki akrabalarına göre küçüktür ama çok diktir, yan yüzleri 72 dereceye varan bir açıyla yükselir, Giza'daki 54 derecelik yumuşak eğimin yanında neredeyse bir mızrak gibi görünürler. Ferlini bu piramidi tepesinden başlayarak söktü. Taş taş aşağı indirdi.

Ve buldu. Tepe noktasının biraz altındaki bir gözde, hiç dokunulmamış bir hazine duruyordu: altın ve gümüş takılar, bilezikler, kolyeler, mühür yüzükleri. Toplamı 155 parça; bunların arasında 10 bilezik ve 67 mühür yüzüğü vardı. Bu buluntunun arkeolojik değeri olağanüstüydü, çünkü Meroe'nin kral mezarlarının neredeyse hepsi antik çağda soyulmuştu; bu paket kraliçe gömüldüğünden beri yerinde kalmıştı. Üstelik yeri de şaşırtıcıydı: altın, yer altındaki mezar odasında değil, piramidin gövdesinin içinde saklanmıştı. Ferlini bu bilgiyi bize bıraktı ama karşılığında mezarı aldı.

Hazineyi alıp Avrupa'ya kaçtı ve orada beklemediği bir duvara çarptı. Kimse parçaların gerçek olduğuna inanmadı. Uzmanlar tek tek inceledi, Britanya Müzesi dahil kurumlar teklifi geri çevirdi. Gerekçe açıktı ve bugün okununca utanç verici: Nil'in o kadar güneyinde, Afrika'nın içlerinde, bu işçilikte altın üretilebileceğine ihtimal vermiyorlardı. Parçalar sonunda Almanya'da alıcı buldu. Bir bölümünü Bavyera kralı Ludwig satın aldı; o kısım bugün Münih'teki Mısır Sanatı Devlet Müzesi'nde. Geri kalanı Berlin Mısır Müzesi'ne gitti ve büyük çoğunluğu hâlâ orada. Ferlini 1837'de kazısını anlatan bir kitapçık da yayımladı; satmaya çalıştığı malın gerçekliğini kanıtlama telaşıyla yazılmış bir metin.

En ağır sonuç, kaybedilen piramit bile değildi. Ferlini'nin hikâyesi yayıldı ve bir hazine avı başlattı. 1844'te Prusya kralının gönderdiği bilimsel heyetle bölgeye gelen Karl Richard Lepsius, durumu tek cümleyle özetledi: Ferlini'nin keşfi hâlâ herkesin kafasındaydı ve bu, pek çok piramidi yıkıma sürüklemişti. Ferlini kendi eliyle beş altı piramidi sökmüştü; onu taklit edenlerin bilançosu daha büyüktür. Bugün Meroe'nin kuzey mezarlığında 40'tan fazla kral piramidi sayılıyor ve neredeyse hiçbirinin tepesi yerinde değil. Üç mezarlıkta toplam bin küsur gömü, bunların en az 147'si piramit biçiminde; Sudan'da Mısır'dakinden daha fazla piramit var, ama Sudan'ın piramitlerinin çoğu başsız.

Kaybolan altın değil. Altın hâlâ Berlin'de, vitrinin içinde, ışık altında. Kaybolan şey, o altının hangi odada, hangi sırayla, hangi bedenin yanında, hangi yazının altında durduğu bilgisi. Bir hazineyi bulmak kolaydır; onu nerede bulduğunuzu kaydetmezseniz, kraliçeyi ikinci kez gömmüş olursunuz.

Sökülen o piramitlerin önünde birer şapel vardı ve şapellerin duvarları yazılıydı. Meroe'nin en büyük bilmecesi orada, taşın üstünde duruyor.

Kushlular milattan önce 2. yüzyıl civarında kendi yazılarını geliştirdiler. 23 işaretten oluşan, ünlüleri de gösteren bir sistemdi; harf ile hece arasında bir yerde durur. İki biçimi vardı: tapınak duvarları ve kral yazıtları için hiyeroglif görünümlü bir sürüm, günlük kayıtlar için el yazısı sürümü. Mısır hiyerogliflerinden işaret ödünç almışlardı ama sistemi kendileri kurdular; dört yüz işaretlik bir Mısır yazısının yerine yirmi üç işaretle çalışan bir yazı koymak, kendi başına bir buluştur.

Bu yazıyı çözen adam, İngiliz filolog Francis Llewellyn Griffith oldu. 1909 dolaylarında elinde kritik bir nesne vardı: üstünde Kush hükümdarlarının adları hem Meroitik hem de Mısır hiyeroglifleriyle yazılı bir sunu altlığı. Küçük bir Rosetta taşı gibiydi. Adlar ortak olduğu için işaretlerin ses değerleri tek tek eşleşti. Griffith sonuçlarını 1911'de yayımladı ve o günden beri Meroitik yazıyı okuyabiliyoruz. Yani bir yazıtın karşısına geçip her heceyi doğru telaffuz edebiliyoruz.

Ama ne dediğini anlamıyoruz.

Bu, bilmeceyi ikiye bölen o ince çizgidir: yazı çözüldü, dil çözülmedi. Sebebi malzemenin niteliği. Bugün bilinen Meroitik metinler Meroitik Yazıtlar Dizini adıyla toplanan derlemede ve eklerinde yaklaşık 1300 parça tutuyor; Kasr İbrim ile Musavvarat es-Sufra'da bulunan, henüz yayımlanmamış 900 kadar parça daha var. Sayı kulağa iyi geliyor, fakat bu metinlerin ezici çoğunluğu mezar yazıtı ve neredeyse hepsi aynı kalıbı tekrarlıyor: ölenin adı, annesinin adı, babasının adı, unvanları, bir iki dua cümlesi. Kalıbı sökmek mümkün oldu; akrabalık sözcükleri, unvanlar, tanrı adları, Mısırcadan geçmiş ödünç kelimeler, sayılar biliniyor. Bunun dışındaki yüzlerce sözcük boş duruyor. İki dilli uzun bir metin, yani asıl anahtar, hiç bulunamadı.

Son yirmi yılın en önemli adımı dil biliminden geldi. Fransız dilbilimci Claude Rilly, Meroitik'in yalıtılmış bir dil olmadığını, Nil-Sahra ailesinin içinde Nubiyece, Nara, Tama ve Nyimang dilleriyle aynı kolda durduğunu savundu ve 2010'da bu kolu tanımladı. Bunun pratik anlamı büyük: Meroitik'in yaşayan kuzenleri varsa, bilinmeyen bir sözcüğün karşılığını o dillerde aramak mantıklı hâle gelir. Çalışma hâlâ sürüyor ve yavaş yürüyor.

Bu sessizliğin en can sıkıcı örneği, yine Garstang'ın kazısından çıktı. 1914'te, Meroe'nin birkaç kilometre güneyindeki Hamadab'da küçük bir tapınağın kapısının iki yanında birer dikilitaş buldular. Soldakini Britanya Müzesi'ne götürdüler, sağdakini yerinde bıraktılar. Götürülen taşın üzerinde, el yazısı Meroitik'le kazınmış 45 satır var; bilinen en uzun Meroitik metinlerden biri. Üst kısmında bir kabartma: kral figürleri, tanrılar ve bağlanmış esirler. Satırların arasında iki ad okunabiliyor, Amanirenas ve Akinidad; yani kraliçe ile oğlu. Bazı araştırmacılar metinde Roma'ya karşılık gelebilecek bir sözcük de okuyor.

Durup bir düşünün. Roma ile Kush arasındaki o savaşı bugüne kadar yalnızca tek taraftan, Strabon'un kaleminden öğrendik. Karşı tarafın kendi anlatısı muhtemelen elimizde, bir müze salonunda, kumtaşının üzerine 45 satır hâlinde kazılı duruyor. Her hecesini sesli okuyabiliyoruz. Ne anlattığını bilmiyoruz.

Şimdi zamanın öteki ucuna, bugüne gelelim. Meroe Adası 2011'de UNESCO Dünya Mirası listesine girdi. Listeye girmek taşı korumuyor. Bölgede hızlanan çölleşme, yıl boyu esen rüzgârla birlikte piramitlerin dibine kum yığıyor; kumun içindeki tuz nemle birlikte gözeneklere giriyor, kristalleşiyor ve taşı içten ufalıyor. İlk yok olan şey her zaman yüzeydeki en ince ayrıntı, yani yazı oluyor. Ferlini'nin söktüğü 6 numaralı piramidin şapelinde, modern dönemde yapılan ölçümlerde kabartmaların yüzde 90'ının altı yıl içinde silindiği belirlendi. Altı yıl. İki bin yıl dayanan bir yüzey, bir insan ömrünün küçük bir diliminde gitti.

Buna karşı adım atıldı. 2014'te Katar müzelerinin desteğiyle başlayan ortak çalışma kraliyet mezarlığında kazı, belgeleme ve onarımı birlikte yürüttü; kumu kesmek için mezarlığın çevresine geniş bir yeşil kuşak dikildi. 2020 yılının eylülünde ise ters yönden bir tehdit geldi: Nil yüz yılın en yüksek seviyesine çıktı ve sular ilk kez el-Begraviye'deki kalıntılara dayandı. Ekipler kum torbasından duvar örüp motopompla su boşalttı. 2023'te ülkede savaş çıktıktan sonra yabancı heyetler çalışmayı kesti, Sudan'ın kendi arkeoloji kadrosu dağıldı, bakım durdu. UNESCO birkaç kez çağrı yayımladı. Rüzgâr ise çağrı dinlemiyor; her mevsim kumu biraz daha yukarı taşıyor.

Burada tuhaf bir simetri var. Augustus'un başı, yerin altına gömüldüğü için iki bin yıl dayandı; onu saklayan şey, ona yapılan hakaretti. Bugün aynı kum, bu kez kimsenin niyeti olmadan, o başı kimin ve neden gömdüğünü anlatabilecek yazıların üzerini örtüyor. Eşiğin altındaki imparator bulundu, temizlendi, vitrine kondu, aydınlatıldı. Onu oraya koyan kraliçenin kendi cümlesi ise hâlâ kumun altında ve okunmayı bekliyor; her geçen mevsim, okunacak harf sayısı biraz daha azalıyor.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.