Ur'un Ölüm Çukuru: Sıraya Dizilmiş Altmış Sekiz Kadın

Bölüm metni

Çölün altından çıkan çukurda altmış sekiz kadın, başlarında altın yapraklar, arpları kucaklarında, sıra sıra yatıyordu. Kazıyı yapan adam yetmiş yıl boyunca dünyaya onların bir kâse zehri içip usulca uyuduğunu anlattı. Sonra iki kafatası tomografi cihazına girdi ve içeride bir delik göründü.

Güney Irak'ın çölünde, Bağdat'tan Basra'ya inen demiryolunun yanında, düzlükten yüksekçe kabarmış bir toprak yığını vardır. Yerel halk oraya Tell el-Mukayyar der; kabaca "ziftli höyük" demektir, çünkü toprağın içinden yer yer eski tuğlaları birbirine tutturan katranlı harç görünür. 1922 sonbaharında bu höyüğün eteğine, yanında birkaç sandık ve bir ölçüm takımıyla, kırk yaşlarında bir İngiliz indi. Adı Leonard Woolley'di ve aklında, meslektaşlarının çoğunun yüksek sesle söylemekten çekindiği bir fikir vardı: ayağının altındaki yığın, Tevrat'ın Yaratılış kitabında İbrahim'in doğduğu yer olarak geçen Keldanilerin Ur'uydu.

Kazı, Londra'daki Britanya Müzesi ile Philadelphia'daki Pennsylvania Üniversitesi Müzesi'nin ortak girişimiydi. İki kurum parayı bölüşmüş, çıkacak buluntuları da bölüşmek üzere anlaşmıştı. Woolley her kış, hava serinleyince gelecek, ilkbaharda sıcak bastırınca çekilecekti. Bu düzen 12 sezon sürdü, 1934'e kadar. Yanında bazen 200, bazen 300 işçi çalıştı; çoğu çevre köylerden gelen, kazmayı babasından öğrenmiş adamlardı. Woolley onları tek tek tanıyor, hangisinin eli hafif, hangisinin gözü keskin, biliyordu. Bu ayrıntı sonradan önem kazanacaktı.

İlk sezonlarda höyüğün tepesindeki büyük basamaklı tapınağı, zigguratı temizlediler. Sonra güneydoğu yamacında, surun dışında kalan bir alanda deneme çukurları açtılar. Çukurlardan altın çıktı. Bir boncuk, bir iğne, ezilmiş bir kap. İşçilerin gözü parladı, Woolley'nin ise içine bir korku düştü. Kendi anlatımına göre o noktada aklından geçen şey şuydu: burada ne olduğunu henüz bilmiyorum ve bilmeden kazarsam yok ederim. Böylece arkeoloji tarihinin en sıra dışı kararlarından birini verdi. Altın çıkan alanı kapattı ve dört yıl boyunca oraya dokunmadı. O dört yılı, höyüğün başka yerlerinde, daha az kıymetli ama daha öğretici katmanlarda geçirdi; hem kendini hem ekibini, toprağın içinde çürümüş ahşabın bıraktığı renk farkını okuyabilecek kadar eğitmek için.

1926 kışında geri döndü. Önündeki alan, bugün Ur Kral Mezarlığı dediğimiz yerdi ve beklediğinden çok daha büyüktü. Sonraki sezonlarda oradan yaklaşık 1.800 mezar çıkardı. Ezici çoğunluğu sıradandı: ölü hasıra sarılmış ya da basit bir sandığa konmuş, yanına bir çanak, bir bardak, bazen bir mühür, bir çift küpe bırakılmış. Bunlar Ur'un marangozları, dokumacıları, kâtipleri, su taşıyıcılarıydı. Mezarlık yaklaşık 4.600 yıl öncesine, Sümer'in Erken Hanedanlar çağına tarihleniyordu; kabaca milattan önce 2600 ile 2450 arasına.

Ama bu 1.800 mezarın içinde, 16 tanesi ötekilere hiç benzemiyordu. Onların toprak çukur değil, taştan ya da pişmiş tuğladan örülmüş, tonozlu birer odası vardı. Odaya yukarıdan eğimli bir rampayla iniliyordu. Ve odanın önünde, rampanın bittiği yerde, her zaman açık bir alan bulunuyordu. Woolley o alana kendi deyimiyle "ölüm çukuru" adını verdi; çünkü oralarda çanak çömlek, araba, öküz ve insan buldu. Odada yatan tek bir ölü için, dışarıda yatan onlarca ölü.

Mezarlığın bu 16 mezarına bugün hâlâ "kral mezarları" deniyor, ama aslında içlerinde yatanların hepsinin kral ya da kraliçe olduğunu bilmiyoruz. Bildiğimiz şey şu: Ur'da, dört bin altı yüz yıl önce, birileri öldüğünde yanına sadece eşya değil, insan da gömülüyordu.

Bu mezarların en iyi korunmuş olanı, kazı defterine 800 numarayla geçti. Soyguncular Ur mezarlığının neredeyse tamamını yüzyıllar içinde ziyaret etmişti; 800 numaralı mezarın hemen altındaki odayı da boşaltmışlardı. Ama üstteki küçük taş odayı, muhtemelen toprağın içindeki konumunu şaşırdıkları için, ıskaladılar. Woolley 1928 kışında o odanın tonozunu açtığında, dört bin yıldan uzun süredir kimsenin görmediği bir sahneye baktı.

Odanın ortasında, ahşabı çürüyüp gitmiş bir sedyenin üzerinde bir kadın yatıyordu. Sırtüstü değil, yan yatmış, bacakları hafif kıvrılmış, bir eli göğsüne yakın. Üzerindeki her şey yerli yerindeydi. Başında, alnından enseye doğru sarılmış metrelerce uzunlukta ince bir altın şerit vardı. Onun üzerine üç ayrı taç dizilmişti: biri halka halka altın yapraklardan, biri söğüt ve kavak yapraklarını taklit eden daha büyük altın yapraklardan, biri altın halkalardan. En üstte, saçın arkasına saplanmış, uçlarında altın rozetler açan yüksek bir tarak duruyordu. Kulaklarında, neredeyse omzuna değecek büyüklükte hilal biçimli altın küpeler; boynundan beline kadar inen, lacivert lapis lazuli, kırmızı akik ve altın boncuklardan örülmüş bir pelerin; parmaklarının her birinde birer yüzük vardı. Yanı başında, üzerinde üç satır çivi yazısı taşıyan koyu mavi bir silindir mühür bulundu.

O mühür, bu kadının adını bize veren tek nesnedir. Woolley yazıyı önce Sümerce okuyup kadına Şubad adını verdi ve ilk yıllarda dünyaya onu böyle tanıttı. Sonraki okumalar adın Akkadça olduğunu gösterdi: Puabi. Yanındaki işaret ise "nin" idi; kadın hükümdar, hanım, kraliçe anlamına gelebilen bir sıfat. Dikkat çekici olan şu: mührün hiçbir yerinde bir kocadan, bir kraldan söz edilmiyor. Puabi kim olursa olsun, kimliğini bir erkek üzerinden tanımlamıyordu.

İskeleti inceleyenler onun öldüğünde kırk yaşlarında olduğunu, boyunun bir buçuk metre civarında bulunduğunu söyledi. Üzerindeki altının toplam ağırlığı, bugün bir insanın gün boyu taşımakta zorlanacağı kadardı.

Odanın içinde Puabi yalnız değildi. Sedyenin baş ucunda ve ayak ucunda birer kadın yatıyordu; taçları daha sade, duruşları sanki hizmet pozisyonundan hiç çıkmamış gibiydi. Asıl kalabalık ise dışarıdaydı. Odanın önündeki çukurda, Woolley'nin saydığına göre yirmiyi aşkın insan vardı. Rampanın başında mızraklı ve hançerli erkekler; biraz ileride, iki öküzün çektiği bir yük arabası ve hayvanların yularından tutmuş sürücüler; çukurun duvarı boyunca da başlarında altın ve gümüş yapraklı taçlarla kadınlar. Aralarında bir telli çalgı duruyordu; ahşabı çürümüş, yalnızca süslemesi ve bıraktığı boşluk kalmıştı.

Woolley'nin ustalığı tam da burada görünür. Çürüyen ahşap, toprakta kendi biçiminde bir boşluk bırakır. O boşluğu fark edip içine sıvı alçı dökerek çalgının gövdesini, kasnağını, hatta tellerinin gerildiği kolu yeniden ortaya çıkardı. Bugün müze vitrinlerinde gördüğümüz Ur lirlerinin ahşap kısmı, aslında Woolley'nin döktüğü alçıdır.

Puabi'nin mezarı, altınıyla, lirleriyle, arabasıyla, dünya basınında haftalarca yer tuttu. Kazı evinde Woolley'nin eşi Katharine, boncukları ve yaprakları alçıdan bir baş üzerinde yeniden dizerek tacın nasıl durduğunu gösterdi; o rekonstrüksiyon hâlâ Sümer denince akla gelen ilk görüntülerden biridir.

Ama Ur'un asıl rahatsız edici buluntusu bu değildi. Puabi'nin mezarından biraz ötede, aynı mezarlığın bir başka köşesinde, odası hiç bulunamamış bir çukur vardı. Ve o çukurda yirmi küsur değil, yetmişten fazla insan yatıyordu.

Kazı defterine 1237 numarasıyla geçti. Woolley ona kendi elyazısıyla "büyük ölüm çukuru" dedi ve bu ad tuttu.

Çukur dört metreye yakın derinlikteydi ve içine yine eğimli bir rampayla iniliyordu. Toprağı dikkatle, santim santim indirdikçe ortaya önce hasır izleri, sonra ilk kafatasları çıktı. Sonunda sayı netleşti: 74 insan. Bunların 6'sı erkek, 68'i kadındı.

Altı erkek rampanın ağzına yakın duruyordu. Başlarında bakır miğferler, yanlarında hançerler vardı; duruşları, bir kapıyı tutan muhafızların duruşuydu. Kadınlar ise çukurun tabanına yayılmıştı. Rastgele değil. Sıralar hâlinde, yan yana, birbirine değecek kadar yakın, hepsi aynı yöne bakar biçimde yatıyorlardı. Çoğu yan yatmış, bacakları hafifçe kıvrılmış, elleri yüzüne yakındı. Uyuyan insanların duruşuydu bu.

Hepsi süslüydü. Başlarında altın ya da gümüş yapraklı taçlar, saçlarına dolanmış metal şeritler, boyunlarında lapis ve akik dizileri vardı. Ama hepsi eşit derecede süslü değildi. Rampaya yakın duranların takıları daha gösterişliydi; çukurun gerisindekilerde altın yerine gümüş, lapis yerine daha ucuz taşlar görülüyordu. Ölümde bile bir hiyerarşi korunmuştu.

Çukurun bir kenarında birkaç telli çalgı yatıyordu. Bunlardan birinin tellerinin bulunduğu yerde, Woolley bir çift ele ait parmak kemiklerini buldu. Çalgıyı çalan kadın, çalgısının üzerine düşmüştü.

Bir başka ayrıntı daha vardı ve kazı tarihinin en çok anlatılan sahnelerinden biri oldu. Woolley'nin 61 numarayla kaydettiği kadının başında, ötekilerinki gibi açılıp saça sarılmış bir gümüş şerit yoktu. Şerit, hiç açılmamış biçimde, küçük bir rulo hâlinde, cesedin yanı başında duruyordu. Woolley bundan bir hikâye çıkardı: kadın geç kalmıştı, şeridini takmaya vakit bulamamıştı, elinde tomarıyla yerini almış ve orada ölmüştü. O gümüş rulo bugün Philadelphia'daki Pennsylvania Müzesi'nde, hiç açılmamış hâliyle duruyor.

En tuhafı ise bulunamayan şeydi. Öteki büyük mezarlarda çukurun bir ucunda mutlaka taş ya da tuğladan bir oda vardı; asıl ölü oradaydı. 1237 numaralı çukurda böyle bir oda hiç bulunamadı. Ya hiç yapılmamıştı, ya daha önce tamamen yağmalanıp yok edilmişti, ya da kazı sınırlarının dışında kalmıştı. Yani Ur'un en kalabalık toplu gömüsünde, uğruna 74 kişinin gömüldüğü kişinin kim olduğunu bilmiyoruz. Elimizde sadece maiyet var, efendi yok.

Woolley bu sahneyi açıklamak için bir senaryo kurdu ve o senaryo neredeyse bir yüzyıl boyunca ders kitaplarında yaşadı. Ona göre tören şöyle işlemişti: cenaze alayı rampadan aşağı iner, herkes en güzel giysisini ve takısını kuşanmıştır, müzisyenler çalmaktadır. Her biri yerine geçip uzanır. Yanlarında bulunan küçük bardaklar kullanılır; içlerinde uyuşturucu ya da zehirli bir karışım vardır. Müzik yavaş yavaş kesilir. Sonra yukarıdaki görevliler çukuru toprakla doldurur.

Bu anlatının en güçlü yanı, tabloya uymasıydı. Hiçbir bedende kavga izi, panik izi, dağınıklık yoktu. Kimse kaçmaya çalışmamıştı. Giysiler bozulmamış, taçlar yerinden oynamamıştı. Woolley bundan gönüllülük sonucunu çıkardı: bu insanlar efendilerinin ardından öte dünyaya gitmenin bir ayrıcalık olduğuna inanmış, kendi ayaklarıyla inmişlerdi aşağı.

Senaryonun en zayıf yanı da aynı yerdeydi. Çünkü 74 insanın, kendi iradesiyle bile olsa, bir çukurun içinde zehir içip bu kadar düzgün sıralar hâlinde ölmesi için her şeyin kusursuz işlemesi gerekir. Uyuşturucu herkeste aynı hızda etki etmelidir. Kimse son anda fikir değiştirmemelidir. Kimse yan dönüp komşusunun tacına çarpmamalıdır. Woolley'nin tarif ettiği düzen, ölümün değil, düzenlemenin düzeniydi.

Bunu kanıtlamak için 80 yıl, bir bilgisayarlı tomografi cihazı ve Woolley'nin kendi titizliği gerekti.

Woolley kazıda çıkan kafatasları için özel bir yöntem kullanmıştı. Toprağın ağırlığı altında çoğu kafatası kâğıt gibi ezilmiş, parçalanmıştı. Onları olduğu gibi kaldırmak imkânsızdı. Woolley, parçaların üzerine eritilmiş balmumu döküp bezle sardı; mum soğuyunca kırıkları yerinde tutan bir kabuk oluştu ve kafatasları bu kabuğun içinde, deforme ama bütün hâlde sandıklara girdi. Sandıkların bir kısmı Philadelphia'ya gitti ve orada depoda, neredeyse bir asır boyunca kimsenin ciddi biçimde dokunmadığı hâlde bekledi.

2009'da Pennsylvania Müzesi'nden fiziksel antropolog Janet Monge ve arkeolog Aubrey Baadsgaard, bu sandıklardan iki kafatasını yeniden ele aldı. Biri kral mezarlarından birinde bulunmuş bir erkeğe, biri bir kadın hizmetliye aitti. İkisini de açmak, temizlemek, parçaları ayırmak riskliydi; onun yerine tomografi cihazına soktular. Cihaz, mumun ve toprağın içinden geçerek kemiğin kendi yoğunluğunu okudu. Bilgisayarda, ezilmiş parçalar tek tek yerlerine oturtuldu ve ortaya 4.600 yıl öncesinin iki kafatasının üç boyutlu modeli çıktı. Bu modeller sonradan birebir basılarak elle tutulur hâle getirildi.

Ve her iki kafatasında da aynı şey görüldü: yaklaşık 30 milimetre çapında, yuvarlak, kenarları içeri doğru çökmüş bir delik.

Kemikteki bir kırığın ölümden önce mi, hemen ölüm sırasında mı, yoksa yüzyıllar sonra toprağın ağırlığıyla mı oluştuğunu ayırt etmek mümkündür. Canlı ya da henüz taze kemik esnektir; kırıldığında kenarları eğilir, parçalar içeri göçer, çevresinde ince çatlaklar yıldız gibi dağılır. Kuru, eski kemik ise cam gibi kırılır, kenarları keskin ve düzdür. İki Ur kafatasındaki delikler birinci türdendi. Yani bu yaralar, insanlar ölürken ya da ölümlerinden hemen önce açılmıştı.

Deliğin biçimi de bir şey söylüyordu. Yuvarlak, derli toplu, tek darbelik bir iz. Araştırmacılar bunu, ucu sivri ve küt bir silahın, örneğin bir savaş baltasının arkadan ve yukarıdan indirilmesiyle açıklanabilir buldular. Oturan ya da öne eğilmiş bir insanın başının arka üst tarafına inen tek bir darbe.

Çalışmanın ikinci bulgusu, birincisinden belki daha şaşırtıcıydı. Kemiklerde ısıya maruz kalmaya işaret eden değişimler ve cıva kalıntıları saptandı. Cıva, eskiçağda zinober denen parlak kırmızı mineralin içinde bulunur ve çürümeyi geciktirir. Bu iki bulgu bir araya gelince ortaya şu ihtimal çıkıyor: bedenler öldükten sonra ısıtılmış ve cıva içeren bir maddeyle işlenmişti. Bunu yapmanın tek bir makul nedeni vardır: cesedi bir süre dayanıklı tutmak.

Bulgular 2011'de Antiquity adlı arkeoloji dergisinde yayımlandı ve Woolley'nin huzurlu uyku sahnesini kökünden sarstı. Ortaya çıkan tablo şöyleydi: bu insanlar çukurda, bardaklarından içip usulca uykuya dalmadılar. Başka bir yerde, keskin ve hızlı bir darbeyle öldürüldüler. Bedenleri ısıtılıp cıvayla işlendi; böylece tören günlerce, belki haftalarca sürebilir, cesetler taşınabilir, giydirilebilir, saçları örülüp taçları takılabilirdi. Çukurdaki o kusursuz sıralar, ölenlerin değil, onları yerleştirenlerin eseriydi. Hiç açılmamış gümüş şerit de belki geç kalan bir kadının değil, işini bitiremeyen bir düzenleyicinin elinden kalmıştı.

Burada dürüst olmak gerekir: incelenen kafatası sayısı ikidir. İki kafatası, 74 kişilik bir çukurun tamamı hakkında kesin hüküm vermeye yetmez ve bu çalışmaya temkinli yaklaşan araştırmacılar da var. Ayrıca "öldürüldüler" demek, "zorla öldürüldüler" demekle aynı şey değildir. Bir toplumda ölümün kutsal sayıldığı, ölen kişinin ardından gitmenin onur kabul edildiği koşullarda, darbenin kendisi törenin bir parçası olabilir; bunu bugünün kavramlarıyla yargılamak, 4.600 yıl öncesinin zihnine ulaşmayı kolaylaştırmaz. Sümer edebiyatında, Gılgamış'ın ölümünü anlatan şiirde hükümdarın ardından eşinin, çocuklarının, müzisyenlerinin ve saray görevlilerinin öte dünyaya geçişinden söz edilir. Ur'un çukurları, o dizelerin toprak altındaki karşılığı olabilir.

Değişen şey şu: artık o çukura bakarken, uyuyan insanlar görmüyoruz. Birileri tarafından, bir gösterinin sahnesi gibi dizilmiş bedenler görüyoruz. Ve sahneyi kuranlar, sahnenin kalıcı olmasını istemişler.

Woolley'nin Ur'da aradığı şeyin mezarlık olmadığını hatırlamakta fayda var. O, Tevrat'ın şehrini arıyordu ve 1929'da aradığını bulduğuna inandı.

O kış, mezarlığın altında ne olduğunu görmek için dar ve çok derin bir sondaj çukuru açtırdı. Kazma, kırık çanak çömlek ve kül dolu yerleşim katmanlarını geçti ve birdenbire bambaşka bir şeye girdi: içinde tek bir çanak parçası, tek bir kemik, tek bir kül izi olmayan, tertemiz, ince taneli, yaklaşık 3 metre kalınlığında bir alüvyon katmanı. Üstünde insan vardı, altında yine insan vardı, arada su vardı. Woolley ekibine, sonra Londra'ya, oradan da bütün dünyaya aynı cümleyi iletti: Tufan'ı bulduk.

Haber manşet oldu. Ama arkeoloji, manşetten daha yavaş ve daha inatçı ilerler. Katman tarihlendirildiğinde kabaca milattan önce 3500 dolaylarına, yani mezarlıktan yaklaşık bin yıl öncesine oturdu. Mezopotamya'nın başka höyüklerinde de benzer alüvyon katmanları bulundu, ama hiçbiri Ur'unkiyle aynı tarihe denk gelmedi. Bugünkü görüş şu: Ur'daki katman, Fırat'ın taşıp ovayı günlerce su altında bıraktığı büyük ama yerel bir sel felaketinin izidir. Böyle bir felaketin, nesiller boyunca anlatıla anlatıla bir tufan efsanesine dönüşmüş olması mümkündür; ama katmanın kendisi, bir kitaptaki anlatının kanıtı değildir.

Woolley 1934'te Ur'dan ayrıldı. Buluntular, o dönemin kazı yasalarına göre üçe bölündü: bir bölümü Bağdat'ta kaldı, bir bölümü Londra'ya, bir bölümü Philadelphia'ya gitti. Puabi'nin takıları, 61 numaralı kadının açılmamış gümüş şeridi, tomografiye giren kafatasları Philadelphia'ya düştü. Mezarlığın çıkardığı altın eserlerin bir kısmı ise Bağdat'ta, Irak Ulusal Müzesi'nin koleksiyonuna girdi.

Ur'un ikinci ölümü oradan başladı.

1991'deki savaşta höyüğün hemen yanındaki askerî hava üssü hedef alındı. Ziggurat, 4.000 yıllık dış cephesinde onlarca kurşun ve şarapnel yarasıyla çıktı o günlerden. 2003 Nisanı'nda ise, Bağdat'ın düştüğü günlerde Irak Müzesi iki buçuk gün boyunca korumasız kaldı. Kapılar kırıldı, vitrinler parçalandı, depolara inildi. Müzeden yaklaşık 15 bin eser götürüldü. Müzenin müdürü Donny George ve ekibi, günler sonra binaya girdiklerinde yerde kırık cam, boşalmış kaideler ve yırtılmış kayıt fişleri buldular. Sonraki yıllarda eserlerin binlercesi geri geldi; kimi sınırda yakalandı, kimi komşu ülkelerin müzayedelerinden kurtarıldı, kimi vicdan yapan insanlar tarafından kapıya bırakıldı. Ama hatırı sayılır bir bölümü hâlâ kayıp.

Ur'un altını bu talandan şans eseri kurtuldu. 1990'da, savaş ihtimaline karşı müzenin en değerli parçaları sandıklara konup Irak Merkez Bankası'nın yeraltı kasalarına taşınmıştı. 2003'te o kasa dairesi su altındaydı; pompalarla boşaltıldığında sandıklar, mühürleri bozulmamış hâlde, yerli yerinde duruyordu. Mezarlığın altın yaprakları, 13 yıl karanlıkta ve sonunda suyun içinde bekleyip yeniden gün yüzüne çıktı. Ur'un ölüleri ikinci kez gömülmüş, ikinci kez kazılmıştı.

Höyüğün kendisi bugün ayakta. 2021 Martı'nda Papa Franciscus Irak ziyaretinde oraya gitti ve zigguratın eteğinde konuştu; o gün televizyonlar, çoğu insanın hayatında ilk kez Ur'un adını duyduğu bir yayın yaptı. Kazı alanında yürüyenler, mezarlığın bulunduğu güneydoğu yamacında artık düzleştirilmiş bir toprak düzlüğünden başka bir şey görmez. 1.800 mezarın hepsi boşaltılmış, içindekiler kutulara, vitrinlere, kataloglara dağılmıştır.

Geriye kalan asıl boşluk bu değil. Puabi'nin adını biliyoruz, çünkü yanına üç satır yazı taşıyan bir mühür bırakılmıştı. Oysa büyük ölüm çukurundaki 68 kadından hiçbirinin adını bilmiyoruz. Sümerler yazıyı icat etmiş bir halktı; tarlanın verimini, arpanın ölçüsünü, borcun vadesini, bira tayınını kil tablete yazıp arşivliyorlardı. O kadar titiz kayıt tutan bir uygarlık, kendi törenine girip bir daha çıkmayan 68 insanın adını yazmaya gerek görmedi. Onlar için bu insanlar, kaydedilecek bir kişi değil, mezarın donanımıydı; altın bir tacın, bir lirin, bir öküz arabasının yanına konan başka bir eşya.

Bugün onlara numaralarla sesleniyoruz. 61 numara, elinde hiç açmadığı gümüş şeridiyle. Adını bilmediğimiz lir çalan kadın, parmak kemikleri tellerin üzerinde. Tomografi cihazından geçen o kafatası, 30 milimetrelik deliğiyle. Woolley'nin alçısı, bir çalgının çürüyen ahşabını nasıl geri getirdiyse, modern inceleme de bu insanların son anlarını geri getirdi; ama adlarını getiremedi. Ur'un ölüm çukurundan bize kalan en ağır buluntu altın değil, o eksik listedir.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.