Yanmadan Önce Boşalmış Başkent: Hattuşa'nın Götürülen Arşivi

Bölüm metni

Bir imparatorluk başkenti yanarken içinde neredeyse hiçbir değerli şey yoktu: tapınaklar boşaltılmış, arşiv taşınmış, kapılar ardına kadar açık bırakılmıştı. Hititler şehirlerini düşman gelmeden önce kendi elleriyle terk etmiş gibi görünüyor — ama nereye gittiklerini, götürdükleri tabletlerin nereye kaldırıldığını hâlâ kimse bilmiyor.

1834 yazında, Anadolu'nun ortasında, bugün Çorum'a bağlı Boğazkale'nin bulunduğu dağlık arazide bir Fransız gezgin yolunu şaşırmıştı. Adı Charles Texier'ydi; mimar olarak yetişmişti, Fransız hükûmeti onu Küçük Asya'nın antik kentlerini kaydetmekle görevlendirmişti ve aradığı şey belliydi: Tavium. Romalıların ve ondan önce Galatların bildiği, kaynaklarda adı geçen ama yeri kaybolmuş bir kent. Köylülere sordu. Köylüler onu aramadığı bir yere götürdüler.

Texier'nin karşısına çıkan şey bir kent kalıntısı değildi; bir kent kalıntısı fikrini aşan bir şeydi. Vadinin yamacından yukarı doğru, tepeden tepeye atlayarak ilerleyen kilometrelerce sur. Kayaya oturtulmuş kuleler. Aşağıda, taşları hâlâ birbirine kenetli duran bir kapı ve kapının iki yanında, yüzleri aşınmış ama duruşları bozulmamış iki aslan. Daha yukarıda, yapay bir toprak seti ve setin tepesinde sfenksler. Texier bunları çizerken bir şeyin farkındaydı: burada gördüğü ölçek, Roma çağının taşra kasabalarına ait değildi. Bu bir başkentti. Ama hangi başkent olduğunu söyleyemiyordu.

İki kilometre kadar ötede, kayalıkların arasındaki dar bir yarığa girdiğinde işler daha da karıştı. Doğal bir kaya odasının duvarlarına, birbirine doğru yürüyen iki alay kabartılmıştı. Sivri külahlı, uzun etekli figürler. Kalkık burunlu ayakkabılar. Ellerinde asa tutan, hayvanların sırtında duran varlıklar. Texier bunların kim olduğuna dair hiçbir fikre sahip değildi. Yıllar sonra yayımladığı, Küçük Asya'yı anlatan büyük eseri Description de l'Asie Mineure'de, yani Küçük Asya'nın Tasviri'nde, bu kabartmaların belki Amazonları gösterdiğini yazdı; kentin de Herodotos'un andığı Pteria olabileceğini düşündü. İkisi de yanlıştı. Ama Texier'nin yaptığı iş, yanlış tahminlerine rağmen ayaktaydı: çizimleri titiz, ölçüleri güvenilirdi ve Avrupa'ya net bir mesaj gidiyordu. Anadolu'nun göbeğinde, kimsenin adını bilmediği devasa bir kent vardı.

Ertesi yıl İngiliz jeolog William Hamilton aynı yamaçlara tırmandı ve Texier'nin abartmadığını doğruladı. Sonra yarım yüzyıla yakın bir sessizlik oldu. Kalıntılar oradaydı, kimse kazmıyordu, kimse okuyamıyordu.

Kilidi kıran şey Boğazköy'den gelmedi. 1880'de İngiliz dilbilimci Archibald Sayce, Suriye'de ve Anadolu'da farklı yerlerde bulunan, aynı tuhaf resimyazıyla kazınmış taşları yan yana koyup cesur bir iddia ortaya attı: bunlar dağınık kabilelerin işi değil, Mısır ile Mezopotamya arasında sıkışıp kaybolmuş büyük bir imparatorluğun izleriydi. Sayce bu imparatorluğa, Eski Ahit'te geçen bir halkın adını verdi: Hititler. Yedi yıl sonra Mısır'da, Amarna'da bir çiftçi kadın toprağın altından kil tabletler çıkardı. Firavunun yazışma arşiviydi bu. Mektupların içinde Hatti ülkesinin kralından gelenler vardı ve Hatti kralı firavunla eşitler gibi konuşuyordu. Aynı arşivde, kimsenin okuyamadığı bir dilde yazılmış iki mektup daha çıktı.

1893'te Fransız arkeolog Ernest Chantre, Texier'nin kentinde birkaç deneme çukuru açtı. Çukurlardan çivi yazılı tablet parçaları çıktı. Yazı biliniyordu, dil bilinmiyordu ve o dil, Mısır'daki iki anlaşılmaz mektubun diliydi.

Bir dili çözmek, bir şifreyi kırmaktan farklı bir iştir. Çivi yazısı zaten okunabiliyordu; işaretlerin hangi heceye karşılık geldiği Asur ve Babil metinleri sayesinde biliniyordu. Yani Boğazköy tabletlerini yüksek sesle okumak mümkündü. Sorun şuydu: okunan şey hiçbir anlama gelmiyordu.

1902'de Norveçli dilbilimci Jørgen Alexander Knudtzon, Amarna'dan çıkan o iki mektubu inceledi ve meslektaşlarını şaşkına çeviren bir sonuç açıkladı. Metindeki fiil çekimleri, isim halleri, ekler ona tanıdık geliyordu; bu dil, Latincenin, Yunancanın, Sanskritçenin akrabası olabilirdi. Yani Hint-Avrupa dil ailesine ait olabilirdi. Tepki sert oldu. O tarihte kabul gören tabloya göre Hint-Avrupa dilleri Anadolu'nun ortasında, Tunç Çağı'nda, Mısır'la mektuplaşan bir sarayın kaleminde bulunmazdı. Knudtzon eleştiriler karşısında geri adım attı ve iddiasını savunmaktan vazgeçti. Haklıydı; yirmi yılını haksız sayılarak geçirdi.

1906'da Alman Şark Cemiyeti kazıyı üstlendi. Başında, Berlinli Asurolog Hugo Winckler vardı; yanında, İstanbul'daki Müze-i Hümayun'un görevlisi Theodor Makridi çalışıyordu. Winckler arazi adamı değildi, sabırlı bir kazıcı hiç değildi; ama toprağın altından çıkanı okuyabilen adamdı ve şansı inanılmazdı. Kazının daha ilk haftalarında eline bir tablet geçti. Tablet Akadca yazılmıştı, yani dönemin diplomasi diliyle, yani Winckler'in okuyabildiği dille. Metin, Mısır firavunu 2. Ramses ile Hitit kralı 3. Hattuşili arasında yapılmış bir barış antlaşmasıydı. Aynı antlaşmanın Mısır tarafındaki hiyeroglif kopyası Karnak'ta duvara kazılıydı ve on yıllardır biliniyordu. Winckler o akşam elinde, tarihin iki büyük gücünden birinin arşivinden çıkan karşı nüshayı tutuyordu. Kentin kimliği artık tartışmalı değildi. Burası Hattuşa'ydı.

Ama zafer aynı zamanda bir duvardı. Winckler'in bulduğu binlerce tabletin küçük bir azınlığı Akadcaydı. Geri kalanı, Chantre'ın parçalarındaki o dille yazılmıştı. İmparatorluğun kendi diliydi bu ve kimse bir cümlesini anlamıyordu. Winckler 1913'te öldü; tabletler İstanbul ve Berlin arasında bölüşülmüş, büyük bölümü hâlâ okunmamış hâlde bekliyordu.

1914'te Alman Şark Cemiyeti, tabletler üzerinde çalışması için İstanbul'a Çek asıllı bir Asurolog gönderdi: Bedřich Hrozný. Otuz beş yaşındaydı, Viyana'da ders veriyordu ve önüne konan işi metodik biçimde yapmaya başladı. Sonra savaş çıktı, Hrozný Avusturya-Macaristan ordusuna alındı, ama kışlada üstlerinden çalışma izni kopardı. Hitit dilinin çözülüşü, kısmen bir askerî birliğin yazı masasında oldu.

Hrozný'nin takıldığı cümle şuydu: nu NINDA-an ezzatteni watar-ma ekutteni. Cümlenin içindeki NINDA bir Sumer işaretiydi ve Sumercede "ekmek" demekti. Hititli yazıcılar, tıpkı bugün bizim rakam kullanmamız gibi, bazı kavramları kendi dillerinde yazmak yerine hazır Sumer işaretiyle yazıyorlardı; işareti kendi dillerinde okuyor ama eski simgeyle kaydediyorlardı. Yani cümlenin bir kelimesinin anlamı baştan biliniyordu: ekmek. Ekmekle ne yapılır? Hrozný, ekmeğin hemen ardından gelen ezzatteni kelimesine baktı ve Almanca essen, Latince edere ile aynı köke bakıyor olabileceğini düşündü: yemek. Sonra cümlenin ikinci yarısındaki watar kelimesi geldi. İngilizce water. Almanca Wasser. Ve onun fiili, ekutteni: içmek, Latince aqua ile aynı aileden.

Şimdi ekmeği yiyeceksiniz, suyu da içeceksiniz.

Bu, bir ritüel metninden alınmış, son derece sıradan bir cümleydi. Ama içinde Knudtzon'un yirmi yıl önce söyleyip geri aldığı şey vardı. 1915 yılının Kasım ayında Hrozný Berlin'de bir konferans verdi ve Hitit sorununun çözüldüğünü duyurdu; iki yıl sonra dilin ilk gramerini yayımladı. İtirazlar oldu, uzun sürmedi. Hititçenin Hint-Avrupa ailesinden olduğu kanıtlandığında, o ailenin en eski yazılı üyesi bulunmuş oluyordu; Yunancadan yüzyıllar önce yazıya geçmiş bir dil.

Sonucun bir de kimsenin beklemediği tarafı vardı. 1879'da İsviçreli dilbilimci Ferdinand de Saussure, hiçbir dilde izine rastlanmayan, tamamen teorik birtakım sesler öne sürmüştü; ona göre Hint-Avrupa'nın ilk hâlinde bu sesler bulunmalı, sonradan kaybolmuş olmalıydı. Kâğıt üstünde bir zorunluluktu bu, delili yoktu. 1927'de Polonyalı dilbilimci Jerzy Kuryłowicz, Hattuşa tabletlerindeki bir ses grubunun tam olarak Saussure'ün tarif ettiği yere oturduğunu gösterdi. Yarım asır önce hayal edilen ses, Anadolu'nun ortasındaki bir kil tablette duruyordu.

Peki Hrozný'nin açtığı kapının ardında ne vardı? Bir devlet vardı; ve o devletin kendini kaydetme takıntısı vardı.

Hattuşa, en geniş hâlinde 1,8 kilometrekarelik bir alana yayılıyordu ve çevresinde 6 kilometreyi aşan bir sur sistemi dolanıyordu. Bu sur, iki paralel duvardan oluşuyordu; aralarındaki dolguyla birlikte kalınlığı 8 metreyi buluyordu. Kentin kuzeyindeki kayalık tepe, Büyükkale, sarayın ve yönetimin oturduğu yerdi. Aşağı şehirde, Büyük Mabet yükseliyordu: Fırtına Tanrısı ile Arinna'nın Güneş Tanrıçası'na adanmış, avlusunun çevresi onlarca depo odasıyla kuşatılmış bir tapınak. O odalarda, insan boyunu aşan küpler sıra sıra dizilmişti; tahıl, yağ, şarap. Tapınak bir ibadet yeri olduğu kadar bir ambar, bir atölye ve bir muhasebe merkeziydi.

Yukarı şehirde ise durum ölçeğini tamamen değiştiriyor. Kazılar burada 30'dan fazla tapınak ortaya çıkardı. Hepsi aynı anda ayakta mıydı, hepsi dolu muydu, tartışılıyor; ama tabloyu değiştirmiyor. Hattuşa, imparatorluğun fethettiği her ülkenin tanrısını kendi surlarının içine taşımış bir kentti. Hititlerin kendi metinlerinde bu bir övünç ifadesi olarak geçer: bin tanrının ülkesi.

Kentin en gösterişli yapısı ise bir bina değil, bir topografya müdahalesidir. Güneyde, Yerkapı denen yerde, Hititler surun geçeceği hattı yükseltmek için yapay bir set inşa ettiler. Set 250 metre uzunluğunda, tabanda 80 metre genişliğinde. Yüzeyi, güneşte parlayan beyaz kireç taşı bloklarla kaplanmıştı; yaklaşan bir yabancının kilometrelerce öteden göreceği bir ekran. Üstündeki kapıyı dört sfenks bekliyordu. Ve setin tam altından, taşların birbirine yaslanmasıyla örülmüş, 71 metre uzunluğunda bir tünel geçiyor. Bu tünelin savunma amaçlı bir gizli çıkış mı, yoksa tören alayları için bir geçit mi olduğu uzun süre tartışıldı; son yıllarda tünelin duvarlarında 249 adet hiyeroglif işareti belirlendi, bu da terazinin tören tarafına ağırlık veriyor. Kentin öbür kapılarında da aynı dil konuşuluyor: bir yanda aslanlar, bir yanda tanrı figürünün kabartıldığı Kral Kapı.

Ama Hattuşa'yı diğer Tunç Çağı başkentlerinden ayıran şey surları değil, kâğıt işiydi. Büyükkale'de, Büyük Mabet'in deposunda, yamaçtaki bir yapıda ve Nişantepe'de, arşiv odaları bulundu. Bugüne kadar çıkarılan tablet ve tablet parçası sayısı yaklaşık 30 bin. İçlerinde antlaşmalar, kanun maddeleri, mahkeme tutanakları, bayram takvimleri, fal ve kehanet kayıtları, dua metinleri, mitler, at eğitimi el kitabı, tıp reçeteleri var. Kral 2. Murşili'nin ülkeye yayılan salgın sırasında tanrılara yazdığı, "biz ne yaptık da bunu hak ettik" diye hesap soran duaları var. 3. Hattuşili'nin, tahta nasıl çıktığını gerekçelendirdiği uzun savunma metni var. 1986'da, Yerkapı'daki sfenksli kapının birkaç adım ötesinde, 5 kilo ağırlığında bir bronz levha bulundu: 4. Tudhaliya ile Tarhuntaşşa kralı Kurunta arasındaki antlaşmanın metal nüshası. 1990 ve 1991'de Nişantepe'de 3.400 mühür baskısı çıktı; imparatorluğun son yüzyılının imza koleksiyonu.

Arşivin kendi düzeni de vardı. Yazıcılar tabletlerin sonuna künye düşüyor, metnin adını, kaçıncı tablet olduğunu, tamamlanıp tamamlanmadığını ve çoğu zaman kendi adlarını yazıyorlardı. Raf listeleri tutuluyordu; hangi konuda kaç tabletin nerede durduğunu gösteren kataloglar. Ve bu arşiv tek dilli değildi. Hattuşa tabletlerinde Hititçenin yanı sıra Akadca, Sumerce, Hurrice, Luvice, Palaca ve kentin adını aldığı çok daha eski halkın dili olan Hattice yazılmış metinler var. Bunların bir kısmı Hititlerin kendi çağında bile ölmüş ya da ölmekte olan dillerdi; ritüelde kullanıldığı için kaydediliyorlardı. Bir imparatorluk, işine yaramayan dilleri de arşivliyordu.

Boğazkale'deki kalıntılar 1986'da UNESCO'nun Dünya Mirası listesine girdi. Tabletler ise 2001'de ayrı bir listeye, Dünya Belleği kütüğüne alındı. İki ayrı tescil, aslında aynı şeyi söylüyor: burada bir kent var, bir de kentin hafızası var ve ikincisi en az birincisi kadar değerli.

Şimdi bu kentin nasıl bittiğine gelelim; çünkü hikâyenin en şaşırtıcı yeri orası.

Yüz yıl boyunca anlatılan versiyon basitti. MÖ 1200 civarında Doğu Akdeniz'in bütün büyük düzenleri birbiri ardına çöktü; Miken sarayları yandı, Ugarit haritadan silindi, Mısır kıyılarını savunmak zorunda kaldı. Hattuşa da bu dalgada gitti. Kentin her yerinde yangın tabakası var: yanmış kerpiç, ısıdan pembeleşmiş taş, kömürleşmiş kiriş. Tablo net görünüyordu. Düşman geldi, kent düştü, yakıldı.

Kazılar ilerledikçe bu tablonun içi boşaldı. Sözcüğün gerçek anlamıyla boşaldı. Alman Arkeoloji Enstitüsü adına 1994 ile 2005 arasında kazıyı yöneten Jürgen Seeher, yanmış yapıların içinden çıkan buluntuları tek tek elden geçirdiğinde tuhaf bir şeyle karşılaştı: yangının içinde neredeyse hiçbir kıymetli şey yoktu.

Basılmış bir kenti kazdığınızda ne bulmayı beklersiniz? İnsanların kaçarken düşürdüğü şeyleri. Saklanmış ama sahibi geri dönemediği için yerinde kalmış küçük hazineleri. Yıkıntının altında kalmış cesetleri. Devrilmiş, içindekiyle birlikte yanmış depoları. Hattuşa bunların hiçbirini vermiyor. Tapınakların depo odaları, dev küpleri kaldırılmış hâlde, boş. Saray yapılarında hazine izi yok. Enkazın altında beklenen insan kalıntıları yok. Yangın gerçek, ama yangının yediği şey zaten terk edilmiş bir kabuk.

Arşivler de aynı şeyi söylüyor. Elimizdeki 30 bin tabletin gövdesi, günlük işleyişin canlı kaydı değil; büyük ölçüde kopyalar, eski nüshalar, ritüel ve festival metinleri. Devletin son yıllarına ait güncel yazışmaların, mühürlü belgelerin, hesap kayıtlarının izi seyrek. Kısacası arşivin taşınabilir ve yaşamsal kısmı toplanmış, götürülmüş; geride kalan, taşımaya değmeyecek kadar ağır ya da götürmeye değmeyecek kadar eski bulunmuş olan. Kent, yağmalanmadan önce kendi kendini boşaltmış.

Bu, bir akşam alınmış bir karar değildi. Yukarı şehrin bazı mahalleleri, felaketten on yıllar önce terk edilmiş görünüyor. Tapınakların bir bölümü çoktan kullanım dışıydı. Hititlerin kendi metinlerinde tanrı heykellerinin bir yerden başka bir yere taşınmasına dair kayıtlar var; bir kentin tanrısını yanına almak, o kentle işinin bittiğini ilan etmektir. Hattuşa'nın son yıllarında kuzeyden gelen Kaşka baskısı artmıştı, tahıl sıkıntısı belgelerde görünüyor, taht kavgaları sürüyordu. Bilinen son kral 2. Şuppiluliuma'ydı. Kentte ondan kalan iki anıt var: Güneykale'deki odanın duvarına ve Nişantaş adı verilen kayaya kazınmış, Luvi hiyeroglifiyle yazılmış metinler. Nişantaş'taki yazıt aşınmış, güçlükle okunuyor; ama hâlâ zafer dilinde konuşuyor. Bir hükümdar, dağılmakta olan bir ülkenin ortasında, kayaya başarılarını yazdırıyor.

Sonra saray gitti. Hazine gitti, arşivin işe yarar kısmı gitti, tanrılar gitti, yönetim gitti. Nereye gittikleri kesin bilinmiyor; güneye, Tarhuntaşşa yönüne çekilmiş olabilecekleri tartışılıyor. Geride kalanların kaçı kaldı, ne kadar kaldılar, bunu da bilmiyoruz. Kesin olan şu: bir süre sonra boş kente birileri girdi ve orayı yaktı. Bu birileri düşman bir ordu muydu, bölgeye yerleşen gruplar mıydı, yoksa terk edilmiş yapılardan işine yarayanı söküp gerisini ateşe verenler miydi, ayırt edilemiyor. Yangın, bir imparatorluğun ölümü değil; cesedinin üstünde çıkmış bir ateş.

Hanedanın kendisi ise tam olarak yok olmadı. Fırat kıyısındaki Karkamış'ta, Hitit kral ailesinin bir kolu yönetimde kaldı ve kendini büyük kral ilan etmeyi sürdürdü. Merkez buharlaştı, taşra devam etti. Ama Hattuşa bir daha başkent olmadı. Surlar durdu, kapılar açık kaldı, aslanlar kimsenin geçmediği bir yolu beklemeye başladı ve üç bin yıl boyunca kimse o tepede ne olduğunu hatırlamadı.

2023 kazı sezonu. Ambarlıkaya'nın eteğinde, kentin doğu kesiminde çalışan ekip, toprağın altından yine bir tablet çıkarıyor. Hattuşa'da tablet çıkması olağanüstü bir şey değil; yüz yılı aşkın süredir çıkıyor. Metin, tanıdık bir tür: Hititçe yazılmış bir ritüel. Ritüel metinlerinin kalıbı bellidir, yazıcı önce işlemi tarif eder, sonra okunacak sözleri verir.

Ve tam o noktada, cümlenin ortasında, tablet dil değiştiriyor.

Hititçe giriş şunu söylüyor: ritüeli yürüten kişi bundan sonra Kalašma ülkesinin dilinde konuşur. Ardından gelen satırlar, Hattuşa arşivinde bugüne kadar hiç görülmemiş bir dille yazılmış.

Kalaşma, imparatorluğun kuzeybatı ucunda, bugünkü Bolu ile Gerede arasındaki bölgeye denk düştüğü düşünülen bir ülkenin adı. Hitit metinlerinde geçiyor, ayaklandığı biliniyor, yani Hattuşa için uzak bir taşra. Metni inceleyen Würzburg Üniversitesi'nden Daniel Schwemer, dilin sınıflandırılması için Marburg'dan Elisabeth Rieken'e başvurdu. Rieken'in sonucu, 1915'te Hrozný'nin vardığı sonucun uzak bir yankısı gibi: bu da bir Hint-Avrupa dili. Anadolu kolundan; coğrafi olarak Palacaya komşu bir bölgeden gelmesine rağmen yapı olarak Luviceye daha yakın duruyor. 2024 sonunda Rieken, Ilya Yakubovich ve Schwemer metnin ayrıntılı incelemesini yayımladılar. Ve şu var: dil hâlâ büyük ölçüde anlaşılmıyor. Elimizde tek bir metin var, karşılaştırma yapacağımız ikinci bir belge yok. Hrozný'nin ekmeği ve suyu gibi bir tutamak henüz bulunmuş değil.

Bu buluntunun asıl ağırlığı burada değil. Asıl ağırlık, o tabletin niçin orada olduğunda.

Hattuşa'nın son yöneticileri bu arşivi elden geçirdiler. Neyi yanlarına alacaklarına, neyi bırakacaklarına karar verdiler. Devletin işleyen belleğini topladılar, götürdüler ve o belge yığını bugün elimizde yok; nereye gittiyse, yolda dağıldı, çürüdü, yandı, kayboldu. Geride bıraktıkları ise taşımaya değmez bulundukları için kaldı. Bize kalan Hattuşa arşivi, bir imparatorluğun seçtikleri değil, elemedikleridir.

Ve elenen yığın, üç bin yıl sonra, bilinmeyen bir dili konuşmaya başlıyor.

Kentin kazılmış alanı, 1,8 kilometrekarelik yerleşimin küçük bir bölümü. Yukarı şehrin geniş kesimleri hiç dokunulmamış durumda. Alman Arkeoloji Enstitüsü adına kazıyı 2006'dan beri yürüten Andreas Schachner'in ekibi her sezon toprağı biraz daha açıyor ve her sezon, arşivin bitmediği anlaşılıyor. Bir devlet, kendi çöküşünü örgütlü biçimde yönetip kapıları ardına kadar açık bırakarak çekildi. Arkasında, işine yaramayacağını düşündüğü kilden bir yığın bıraktı. O yığın, imparatorluğun kendi seçtiği her şeyden daha uzun yaşadı; içinde, kimsenin varlığını bilmediği halkların sesi duruyor ve hepsi hâlâ okunmayı bekliyor.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.