Bataklıktaki Postane: Vindolanda'nın Ahşap Mektupları

Bölüm metni

MS 100 civarında bir kadın, imparatorluğun en kuzey ucundaki bir kalede oturup arkadaşını doğum gününe çağırıyor: "Lütfen gel, gelirsen gün benim için daha güzel geçer." Bu satırları bin dokuz yüz yıl sonra okuyabiliyoruz, çünkü mektup çöpe atılmış, yakılmaya çalışılmış ve çamurun içinde oksijensiz kalmış. Vindolanda'nın altında hâlâ okunmamış mektuplar var — ve toprak kurumaya başladı.

23 Mart 1973, bir cuma günü. İngiltere'nin kuzeyinde, Northumberland'ın rüzgâra açık yaylalarında, Vindolanda denen Roma kalesinin içine açılmış derin bir çukurun dibinde bir ekip çalışıyordu. Çukur, geçen sonbahardan beri yarı bırakılmış bir kesitti; kazı yöneticisi Robin Birley'nin amacı da tam olarak arkeologların çoğunun peşine düşmeyi bile akıl etmediği şeydi: toprağın en alt, en ıslak, en kokulu katmanlarından organik malzeme çıkarmak. Deri, ahşap, kumaş, saman. Yani normal koşullarda topraktan hiçbir iz bırakmadan silinen şeyler.

O çukurun dibinde kürek sallayan işçilerden biri Birley'ye bir parça uzattı. Kendi anlattığına göre gördüğü şey, yağlı görünümlü, inanılmaz ince, neredeyse siyah bir odun kıymığıydı. Uzatan kişi sadece "üstünde bir şey var gibi" demişti. Birley kıymığı ışığa tuttuğunda gördüğü şeyi sonradan şöyle anlatacaktı: hiyeroglif gibiydi. Islak ahşabın üzerinde, silik, kahverengi, küçük ve iğri büğrü işaretler vardı. Ekipten biri Roma el yazısı olabileceğini söyledi. Bu, o an için akla yatkın değildi. Çünkü 1973'e kadar hâkim kanaat şuydu: Roma İmparatorluğu'nun gündelik yazışmaları ancak Mısır'ın kuru kumunda, papirüs üzerinde hayatta kalır. Britanya'nın yağmurlu kuzeyinde, iki bin yıl boyunca çamurda yatmış bir tahta parçasının üzerinde mürekkep bulunması, mesleğin bildiği her şeye aykırıydı.

Ertesi gün Birley, parçayı çıktığı çukurun suyunu doldurduğu bir kutuya koyup yola çıktı. Durham Üniversitesi'nde, Roma yazıtları konusunda ülkenin en iyi okuyucularından biri olan Richard Wright'ın masasında kutuyu açtılar. İçindeki ahşap kapkara olmuştu. Üzerinde tek bir işaret görünmüyordu. Yirmi dört saat içinde, havayla temas eden yüzey oksitlenmiş, mürekkep de ahşabın kararan rengine karışıp kaybolmuştu. Hayal kırıklığı tamdı; elde tutulan şey, üstünde hiçbir şey yazmayan bir odun kıymığından farksızdı.

Wright'ın aklına gelen çözüm, bu hikâyenin dönüm noktasıdır. Newcastle Üniversitesi'nin tıp fakültesinde kızılötesi fotoğraf çeken Alison Rutherford diye biri vardı. Mürekkep kurum esaslıysa, yani karbon içeriyorsa, gözün göremediği dalga boylarında hâlâ orada olmalıydı. Rutherford'un çektiği kızılötesi fotoğraf, kararmış tahtanın üzerinde bembeyaz bir zemine oturmuş, keskin, okunabilir bir yazı çıkardı ortaya.

Metin şuydu: birine gönderilen bir paketin içerik listesi. Çoraplar, bir çift sandal, bir çift de iç çamaşırı. İki bin yıl önce, imparatorluğun kuzey ucundaki bir kalede donan bir adama ailesinin yolladığı giyecekler. Roma tarihinin en büyük belge keşiflerinden biri, bir çamaşır listesiyle açılış yapmıştı.

O sezon yaklaşık 200 parça daha çıktı aynı çukurdan. Sonraki yıllarda sayı katlandı. Bugün Britanya Müzesi'nin, yani İngilizlerin British Museum dediği kurumun koleksiyonunda Vindolanda'dan gelmiş 1.700'den fazla yazı tableti var ve kazılar sürdüğü için sayı her yıl artıyor. Bunlar Britanya adasında bulunmuş en eski el yazısı belgeler.

Vindolanda'nın kendisi de bir tesadüf değildi. Kale, Hadrianus Suru'ndan yaklaşık kırk yıl önce, İsa'dan sonra 85 civarında kurulmuştu; sur inşa edildiğinde de ondan bir buçuk kilometre güneyde kaldı. Bugün Stanegate diye bilinen, doğu-batı doğrultusunda uzanan taş yolun üzerindeydi; yani ordunun ikmal, haber ve asker akışının ana damarında. Bu da onu bir yazışma düğümü yapıyordu. Kaleye gelen mektup, giden emir, tutulan liste, hepsi burada birikti.

Bir ayrıntı daha: Vindolanda'yı kazan aile, üç kuşaktır aynı aile. Araziyi 1929'da Eric Birley satın almıştı. İlk tableti bulan Robin, onun oğluydu. Bugün kazı yöneticisi olan Andrew Birley de Robin'in oğlu. Bir ailenin yüz yıla yaklaşan sabrı, bir imparatorluğun en sıradan cümlelerini toprak altından çıkardı.

Şimdi asıl soruya gelelim, çünkü bu keşfin bütün açıklaması orada: neden çürümediler?

Ahşabı, deriyi, kumaşı yok eden şey bakterilerdir; bakterileri çalıştıran şey de oksijendir. Bir tahta parçası toprakta çürürken aslında yenir. Bu zincirin tek zayıf halkası oksijendir. Suyun altında, gözenekleri baştan sona su dolmuş bir toprakta hava dolaşamaz. Oksijen yoksa çürütücü bakteri neredeyse hiç çalışmaz. Böyle bir ortama anaerobik, yani oksijensiz ortam deniyor. Vindolanda'nın altındaki katmanların bir kısmı tam olarak böyleydi: yeraltı suyu yüksek, killi, sürekli ıslak, havasız bir çamur.

Bunu kimse planlamadı, ama Romalılar istemeden yardım etti. Kale bir kez inşa edilip terk edildikten sonra olduğu yerde kalmıyordu. Birim değiştiğinde, sınır politikası değiştiğinde ya da yapılar yaşlandığında, askerler binaları yıkıyor, molozu bastırıyor, üstünü kil ve kesilmiş çim tabakalarıyla kaplayıp yeni kaleyi bunun üzerine kuruyordu. Yani her yıkım, altındaki her şeyi hava geçirmeyen bir kapakla mühürlüyordu. Barakaların zeminine serilen eğrelti otu, saman ve süpürge otu yatakları da bu mühürün altına giriyordu. Vindolanda'nın altı, üst üste binmiş dokuz kalenin oluşturduğu bir katman pastası hâline geldi ve bu pastanın ara katlarında iki bin yıl boyunca hava dolaşmadı.

Tabletlerin kendileri de bu sınavı geçmek için şaşırtıcı biçimde uygundu. İnsanların çoğunun aklına Roma yazı tableti denince gelen şey, ahşap çerçeveye dökülmüş balmumuna kazınan sayfalardır. Vindolanda'da bulunanların büyük kısmı o değil. Bunlar genç ağaçların diri odunundan, yani gövdenin dış, yumuşak kısmından yontulmuş, kâğıt inceliğinde levhalar. Kalınlıkları bir ile üç milimetre arasında; boyutları kabaca bir kartpostal kadar. Kullanılan ağaçlar huş, kızılağaç ve meşe; hepsi de o çevrede yetişen yerli türler. Bu önemli bir detay, çünkü balmumlu tabletler çoğunlukla ithaldi, yabancı ağaçtan yapılıyordu; ince ahşap levhalar ise yerinde, ihtiyaç anında üretiliyordu. Yani bu, sınırın kendi kırtasiyesiydi.

Levha ortasından hafifçe çizilip ikiye katlanıyor, defter gibi kapanan bir çift sayfa oluşuyordu. Yazı içe bakan yüzlere yazılıyor, dış yüze de alıcının adı ve bulunduğu yer, yani adres konuyordu. Mürekkep ise kurum, zamk ve suyun karışımıydı. İşte bu bileşim, keşfin ikinci yarısını mümkün kıldı: kurum karbondur, karbon da kızılötesi ışığı emer. Tahta karardığında bile mürekkep kızılötesinde siyah kalır. Yüzyıllardır okunamaz durumda bekleyen metinler, bir fotoğraf tekniğiyle geri geldi.

Geri gelmesi, okunabilmesi anlamına gelmiyordu ama. Bu metinler Latincenin en zorlu el yazısıyla, eski Roma bitişik yazısıyla yazılmıştı. Kâtiplerin, subayların ve sıradan askerlerin hızlı hızlı karaladığı bu yazıda harfler birbirine benziyor, kısaltmalar keyfî, aynı harf aynı satırda iki ayrı biçimde çıkabiliyor. 1973'te bu yazının okunması konusunda güvenilir bir rehber yoktu; çünkü elde bu kadar çok gündelik örnek hiç olmamıştı. İşi iki bilim insanı üstlendi: Manchester'da Alan Bowman ve Durham'da David Thomas. Yıllar süren bir uğraşla, hem yazıyı çözdüler hem de çözerken bu yazının gramerini kurdular. Onların hazırladığı tablet yayınları hâlâ alanın temel metinleridir.

Ortaya çıkan şeyin niteliğini şöyle anlatmak mümkün: elimizde Roma İmparatorluğu'nun kendisi hakkında söylediği resmî sözler zaten çoktu. Anıt yazıtları, tarih kitapları, hukuk metinleri. Vindolanda tabletleri bunların hiçbirine benzemiyordu. Bunlar kimsenin okunmasını, saklanmasını, ders çıkarılmasını beklemediği kâğıt parçalarıydı. Bir bakıma imparatorluğun çöp kutusu; ve tam bu yüzden, imparatorluğun en dürüst arşivi.

Bu arşivin en ünlü belgesi bir davetiye.

Metin 1985'te bulundu ve İsa'dan sonra 97 ile 105 arasına tarihlendi. Gönderen Claudia Severa; alıcı Sulpicia Lepidina. İkisi de sınırdaki iki kale komutanının eşleri. Lepidina'nın kocası Flavius Cerialis, Vindolanda'da konuşlu Dokuzuncu Batav Birliği'nin komutanıydı. Severa'nın kocası Aelius Brocchus da yakınlardaki bir başka garnizonun başındaydı.

Severa, Lepidina'yı doğum günü kutlamasına çağırıyor. Tarihi verirken Romalıların kendi takvim mantığını kullanıyor: Eylül İdus'undan üç gün önce. Roma takvimi günleri baştan saymıyordu; ayın sabit üç noktasına, yani Kalendae, Idus ve Nonae'ye geri sayarak konumlandırıyordu. Eylül İdus'u ayın 13'üne denk düşer; oradan üç gün geriye gidince 11 Eylül çıkar. Yani davetin tarihi 11 Eylül. Kutlamanın yapılıp yapılmadığını, Lepidina'nın gidip gitmediğini bilmiyoruz. Elimizde yalnızca çağrı var.

Ve o çağrının tonu, bu belgeyi askerî bir evrak yığınının içinden kaldırıp bambaşka bir yere koyuyor. Severa, Lepidina'ya "kardeşim" diye sesleniyor; gelmesini candan istediğini, geleceği için o günün kendisine daha güzel geçeceğini söylüyor. Sonunda kocasından ve küçük oğlundan selam iletiyor, sevgi sözleriyle bitiriyor. Bunlar bir kale karargâhında, iki bin yıl önce, iki kadın arasında geçen tamamen özel bir konuşmanın sözleri.

Belgenin en çarpıcı özelliği ise gözle görülür: tablet üzerinde iki ayrı el var. Metnin gövdesi düzgün, alışkın, profesyonel bir yazıyla yazılmış; büyük olasılıkla evin kâtibi tarafından. Sonra, sonda, yazı değişiyor. Son selamlaşma ve kısa bir ek cümle, farklı ve daha az alışkın bir elle eklenmiş. Uzmanların ortak değerlendirmesi şu: bu son satırlar Severa'nın kendi elidir. Bu da onları, bir kadının Latince yazdığı bilinen en eski yazı örnekleri hâline getiriyor.

Burada bir an durmak gerekiyor, çünkü bu nokta kolayca geçilebilir. Roma edebiyatı erkekler tarafından yazılmış, erkekler tarafından kopyalanmış, erkekler tarafından seçilerek bize ulaştırılmıştır. Antik dünyadan kadın sesi duymak istediğimizde çoğunlukla erkeklerin kadınlar hakkında ya da kadınlar adına yazdıklarını okuruz. Severa'nın son satırları bu zincirin dışında duruyor. Aracısız. Bir başkasının aktarımı değil, doğrudan kalemin ucundan gelen bir el. Ve söylediği şey siyaset, savaş ya da felsefe değil: gel, doğum günüm var, seninle daha güzel olur.

Severa'nın Lepidina'ya yazdığı tek mektup da bu değil. Aynı iki kadın arasında birkaç mektup daha bulundu. Birinde Severa, kocasının izin verirse yanına geleceğini yazıyor; bir diğerinde özlemini dile getiriyor. Bu yazışmalardan çıkan tablo, sınır garnizonlarına dair alışılmış imgeyi baştan kuruyor. Hadrianus Suru bölgesi, Roma dünyasının kıyısında, taş, çamur ve nöbet yerinden oluşan bir yer olarak düşünülür. Oysa tabletler, o kalelerin içinde tam anlamıyla bir hane hayatı olduğunu gösteriyor. Komutanların eşleri oradadır. Çocukları oradadır. Birbirlerini davet ederler, at ve araba yollarlar, hediye alıp verirler, ağız tadı ve sağlık dertlerini paylaşırlar. Kalenin içindeki başka tabletlerde bir çocuğun yazı alıştırması bile var; Vergilius'tan bir dize, acemi bir elle kopyalanmış.

Yani Vindolanda yalnızca bir garnizon değildi. Kuzeyin ucunda, kendi mutfağı, kendi dedikodusu, kendi doğum günleri olan küçük bir kasabaydı.

Aynı çukurdan çıkan başka belgeler ise bu sıcaklığı bir anda kesiyor.

Bunların en önemlisi, ihtimalle Britanya'da bulunmuş en değerli askerî belge sayılan bir mevcut raporu. Tarih 18 Mayıs; yıl İsa'dan sonra 92 ile 97 arasında. Birlik, Birinci Tungri Birliği; komutan Iulius Verecundus. Rapor, o günkü insan gücünü kalem kalem döküyor.

Kâğıt üzerindeki toplam mevcut 752 kişi; içinde 6 yüzbaşı var. Ama kalede bulunan asker sayısı 296. Geri kalan 456 kişi başka yerde. Nerede olduklarını da yazıyor: 337'si Coria'da, yani bugünkü Corbridge'deki üste; 46'sı valinin muhafız kıtasında; 1 yüzbaşı Londra'da; kalanlar da onlu, dokuzlu, altılı gruplar hâlinde çeşitli görevlerde dağılmış.

Kalede kalan 296 kişinin de tamamı iş görebilir durumda değil. Rapor, hizmete uygun olmayanları ayrı ayrı sayıyor ki bu, Roma ordusundan bize ulaşan belgeler arasında benzersizdir: 15 hasta, 6 yaralı ve 10 kişi göz iltihabı çekiyor. Toplam 31 kişi görev dışı. Yani o sabah, kâğıt üzerinde 752 kişilik bir birliğin kale kapısında savaşabilecek hâlde 265 askeri vardı.

Bu, imparatorluğun kendi resmi yazıtlarında asla anlatmadığı bir gerçekliktir. Sınır, üzerine yazıldığı taş kadar sağlam değildi. Birlikler sürekli parçalanmış, dağıtılmış, ödünç verilmiş hâldeydi. Ve on kişinin aynı anda gözünden şikâyetçi olması, o kalede rüzgâr, duman, kalabalık ve kir konusunda başka hiçbir kaynağın anlatamadığı kadar şey söylüyor.

Aynı arşivden çıkan bir başka belge ise bir değerlendirme notu, muhtemelen bir raporun taslağı. Yazan kişi, karşı taraftaki yerli savaşçıların nasıl dövüştüğünü anlatıyor: zırhları yok; süvarileri ise çok kalabalık. Süvarilerin kılıç kullanmadığını, cirit atmak için durup pozisyon almadıklarını belirtiyor. Bunları aktarırken de yerliler için küçümseyici bir sözcük kullanıyor: brittunculi. Kabaca "zavallı küçük Britonlar" diye çevrilebilecek, alaycı bir küçültme. Bu sözcüğün bilinen tek kaynağı bu tablettir; Latince bütün külliyatta başka hiçbir yerde geçmiyor. İmparatorluğun sınır askerinin, karşısındaki halka nasıl baktığını gösteren tek satırlık bir belge.

Madalyonun öbür yüzü de var, üstelik aynı kaleden. Bir başka tablette, adını okuyamadığımız biri bir yetkiliye yazıyor ve dövüldüğünü anlatıyor. Kendisinin suçsuz olduğunu, denizin öbür yanından gelmiş biri olduğunu, sopayla dövülmesine izin verilmemesi gerektiğini söylüyor. Kim olduğunu, ne yaptığını, sonunda ne olduğunu bilmiyoruz. Elimizde yalnızca bir şikâyet dilekçesi ve içindeki hakaret görmüş insan sesi var.

Bu dünyayı ayakta tutan ikmal ağını ise bir ticaret mektubu açık ediyor. Octavius adlı bir adam, Candidus'a yazıyor ve durumu anlatıyor. Yaklaşık 5.000 modius harmanlanmamış tahıl satın almıştır; bunun için kapora vermiştir. Cataractonium'da, yani bugünkü Catterick'te bekleyen 170 deri vardır ama yollar berbat olduğu için hayvanları sakat etmek istememiş, gidip almamıştır. En kritik cümle de para meselesinde: en azından 500 denarius göndermezse kapora olarak yatırdığı 300 denariusu kaybedecektir.

Bu birkaç satır, Roma ordusunun sırrını çıplak bırakıyor. Sınırdaki asker, kendi topraklarından beslenmiyordu. Onu doyuran şey tahıl alıp satan, deri işleyen, yol durumuna göre hesap yapan, nakit sıkıntısı çeken tüccarlardı. Hadrianus Suru'nu ayakta tutan şey yalnızca kalkan ve mızrak değil; kapora, sözleşme ve bozuk yolda yürümeyi reddeden katırlardı.

Bu noktada hikâyenin bugüne bakan yüzüne geçiyoruz ve manzara rahatsız edici.

Vindolanda'nın bütün mucizesi tek bir koşula bağlıydı: suya. Katmanları oksijenden yoksun bırakan şey yeraltı suyuydu, ve o su şimdi çekiliyor. Son yirmi yılda bölgedeki topraklar hızla kuruyor. Giderek daha sıcak ve daha kurak geçen yazlar, en üstteki oksijensiz katmanların su dengesini bozuyor. Su çekildiği yere hava giriyor; hava girdiği yerde bakteri çalışmaya başlıyor; bakteri çalıştığı yerde ahşap, deri, kumaş ve yazı tableti yok oluyor. İki bin yıl dayanan şeyler, birkaç sıcak yaz mevsiminde kayboluyor.

Sorun yalnızca toprağın altında da kalmıyor. Kazı ekipleri, aşırı sıcak ve kurak yaz aylarında bu hassas katmanlarda çalışmanın neredeyse imkânsız hâle geldiğini söylüyor; çünkü açılan yüzey, hava ile temas ettiği anda kuruyup zarar görüyor. Yani iklim, hem gömülü buluntuyu hem de onu kurtarma işini birlikte tehdit ediyor.

Vindolanda Vakfı buna karşı ölçmekle başladı. Alanın çeşitli noktalarına derin sondalar yerleştirildi; toprağın nemi, sıcaklığı ve oksijen durumu artık sürekli izleniyor. Amaç, kaybın nerede ve ne hızla olduğunu tahmin etmek yerine bilmek. 2023'te ise bu işin en kapsamlı ayağı başladı. Vakıf, Hadrianus Suru üzerindeki bir başka kale olan Magna'da beş yıllık bir araştırma projesi için National Lottery Heritage Fund'dan, yani Ulusal Piyango Miras Fonu'ndan 1 milyon 625 bin sterlin tutarında destek aldı. Proje 2027'ye kadar sürüyor.

Magna'nın seçilme nedeni acı bir mantığa dayanıyor: Magna'nın koruma koşulları Vindolanda ile aynı, ama kalenin kuzeyindeki arazi son yirmi yılda çok daha hızlı kurudu. Roma katmanlarının üzerinde koruyucu bir battaniye gibi duran turba ve organik topraklar ciddi hasar gördü; altındaki katmanlar açığa çıkmaya başladı. Yani Magna, Vindolanda'nın geleceğinin bir provası. Kazı, kısmen oksijeni azalmış hendek dolgularına inildiğinde ilk buluntu grubunu verdi: 32 ayakkabı. Hâlâ orada duruyorlardı, ama artık kendilerini koruyan ortamın içinde değil, onun kalıntısında.

Bu, arkeolojide alışılmış bir denklemi tersine çeviriyor. Genel kural, gömülü olanı yerinde bırakmaktır; kazmak tahribattır, gelecek nesillerin daha iyi yöntemleri olacaktır. Vindolanda ve Magna'da bu kural geçerliliğini yitiriyor, çünkü yerinde bırakmak artık korumak değil. Bekleyen tablet, okunacağı günü göremeyebilir.

Şimdiye kadar çıkarılanlar ise güvende ve etkileri düşünüldüğünde neyin tehlikede olduğu daha net anlaşılıyor. Bu tabletler, Roma İmparatorluğu'nun yazıyla ilişkisi konusundaki kanaati değiştirdi. Okuryazarlığın yalnızca elit bir zümrenin işi olduğu varsayımı, bir kalenin içinden çıkan bu yığınla sarsıldı: burada kâtipler, subaylar, tüccarlar, hizmetliler, eşler, hatta yazı alıştırması yapan bir çocuk yazıyor. Yazı, imparatorluğun tepesinde duran bir süs değil, onun işleyen dokusuydu. Dahası, bu metinler Latincenin kitaplarda görülmeyen gündelik hâlini verdi; sözlüklerde bulunmayan kelimeler, yazılı edebiyatta hiç geçmeyen kalıplar, konuşma dilinin ritmi buradan öğrenildi.

Kamuoyunun bu değeri fark etmesi de gecikmedi. 2003'te bir televizyon programı izleyicilerine Britanya'nın en değerli hazinesini sordu; oylama sonucunda birinci gelen şey ne bir taç, ne bir altın buluntu, ne bir gemi mezarı oldu. Kartpostal büyüklüğünde, ince, kararmış tahta parçaları kazandı. Sutton Hoo gemi mezarı ikinci oldu.

Ve Vindolanda'nın altında, henüz kimsenin dokunmadığı katmanlarda, ne olduğu bilinmeyen başka mektuplar var. Bir doğum günü daveti daha olabilir. Bir ikmal hesabı, bir şikâyet, bir çocuğun kopyaladığı dize olabilir. Bugüne kadar çıkan her tablet, kimsenin saklamayı düşünmediği bir cümlenin, iki bin yıl sonra ondan çok daha büyük anıtlardan daha fazla şey anlattığını gösterdi. Şimdi o cümlelerin kaderi, bir arkeologun küreğinden çok, Northumberland'da bir sonraki yazın ne kadar sıcak geçeceğine bağlı.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.