Kapıları İçeriden Kapanan Şehir: Derinkuyu

Bölüm metni

Bir adam evini genişletmek için bodrum duvarını kırdı; arkasından soğuk bir hava akımı geldi. Elindeki mumla girdiği boşluk, yirmi bin kişinin saklanabileceği sekiz katlı bir şehre açılıyordu. Ve o şehrin bütün kapıları, yalnızca içeriden kapanacak şekilde yapılmıştı.

Nevşehir'in güneyinde, Niğde yoluna doğru uzanan yüksek ve rüzgârlı bir ovada, kışın erken karanlık çöken bir kasaba var. Ova ilk bakışta cömert değildir: taş, toprak, seyrek ağaç, uzakta Hasandağı'nın silueti. Burada 1963 yılında, adı bugün pek çok kaynakta farklı geçen bir kasabalı, evinin bodrumunda tadilat yapıyordu. Duvarın bir bölümünü indirdi. Beklediği şey moloz ve toprak yüzeydi. Karşısına çıkan şey karanlık bir boşluk oldu, o boşluktan da yüzüne soğuk bir hava akımı vurdu.

Kasabada anlatılan hâli daha çarpıcıdır. Derler ki adamın kümesteki tavukları bir bir eksiliyordu; yerdeki bir yarığa girip bir daha çıkmıyorlardı. Yarığı genişletmek isteyince duvarın arkasındaki şeyi buldu. Bu ikinci anlatım, buluntunun kendisi kadar sağlam belgelenmiş değil; ama yüzyıllardır aynı toprağın üstünde yaşayan bir topluluğun kendi keşfini nasıl hatırlamak istediğini gösteriyor. Kayıt altındaki çekirdek ise yalın: bir ev, bir bodrum duvarı, arkasında aşağı inen bir koridor.

Koridor bir odaya açılmıyordu. Aşağı iniyordu. Kayanın içine oyulmuş basamaklar, bir yetişkinin ancak eğilerek geçebileceği bir tavan yüksekliği, sağa sola açılan kollar. Adam, evinin altında bir mahzen değil, bir güzergâh bulmuştu. Haber Nevşehir'e, oradan Ankara'ya gitti. Uzmanlar geldi, temizlik ve güvenlik çalışmaları başladı ve yeraltındaki yerleşim 1967'de ziyarete açıldı. Bugün Türkiye'nin kazısı yapılmış en büyük yeraltı yerleşimi olarak anılıyor.

Ama işin asıl şaşırtıcı tarafı o bodrum duvarı değil. Çalışmalar derinleştikçe anlaşıldı ki kasabanın evlerinden yeraltına açılan giriş sayısı 600'ü aşıyor. Yani tek bir kişi tek bir kapıyı bulmuş değildi; kasaba, bütünüyle bu boşluğun üstüne kurulmuştu. Dahası, kasabalılar bunu belli bir ölçüde biliyordu. Yeraltının yüzeye en yakın odaları nesillerdir kiler olarak kullanılıyordu. Patates, elma, kuru soğan, turşu küpleri. Yazın en sıcak gününde bile 13 derece civarında sabit kalan bir oda, buzdolabından önceki dünyada bir servetti. İnsanlar sebzelerini bir imparatorluk mühendisliğinin içine koyuyorlardı ve bunun farkında değillerdi.

Kaybolmuş bir şehir imgesi burada biraz yanıltıcı olur. Kaybolan şey mekân değildi, mekânın ne olduğuna dair bilgiydi. Yüzeyin bir metre altındaki oda kilerdi; on metre altındaki oda hafızadan çıkmıştı; elli metre altındaki oda ise dolgu, moloz ve karanlıkla kapanmış, kendi kendine mühürlenmişti. 1963'te olan şey, bir kapının açılması değil, bir ölçeğin yeniden fark edilmesiydi.

Kasabanın adı da tam olarak bunu söylüyor aslında. Derinkuyu. Burada su yüzeye yakın değildir; içilecek suya ulaşmak için kayanın çok aşağısına inmek gerekir ve kasabanın kuyuları ünlüdür. Ad, yüzeyde yaşayan insanların yeraltıyla kurduğu en pratik ilişkiden geliyor: derine inmek zorunluluğu. O kuyulardan bazılarının aslında yalnızca kuyu olmadığını, çok daha büyük bir sistemin nefes alma organları olduğunu anlamak için ise 1960'ların ortasını beklemek gerekti. Çünkü aşağıdaki şey bir mahzen değildi. Bir şehirdi ve 85 metre aşağıya kadar gidiyordu.

Aşağı inmek, alıştığınız her şeyin sırayla elinizden alınması demek. Önce ufuk gider. Sonra gölge yönünü kaybeder, çünkü tek ışık kaynağı artık sizinle birlikte hareket eder. Sonra ses değişir: dışarıdaki uğultu kesilir, adımlarınız yakın ve boğuk çıkar. Otuz metre aşağıda hava hâlâ temizdir, hafif bir akım vardır ve sıcaklık kışın da yazın da neredeyse aynıdır. İnsan bedeninin buna verdiği tepki korku değil, tuhaf bir sakinlik olur.

Bunun mümkün olmasının nedeni jeolojidir. Kapadokya'nın altındaki kaya, milyonlarca yıl önce Erciyes, Hasandağı ve Göllüdağ gibi volkanların püskürttüğü külün çökmesiyle oluşmuş tüf. Bu taşın iki özelliği var ve ikisi birlikte bu bölgeyi dünyada eşi az bulunan bir yere çeviriyor. Birincisi yumuşaktır; demir bir kazma, hatta sertleştirilmiş bir keser ve sabırla oyulur, tonlarca malzeme dışarı taşınabilir. İkincisi, kesildikten sonra havayla temas ettiğinde yüzeyi sertleşir. Yani oyduğunuz oda, oyulduğu anda kolay, oyulduktan sonra dayanıklıdır. Tavan kendini taşır; kiriş, kolon, harç gerekmez. Bu topraklarda bir ev yapmak, taş üstüne taş koymak değil, taşın içinden eksiltmektir.

Derinkuyu bu mantığın en uç noktası. En derin noktası 85 metre; kaynaklar 13 kata kadar bir yapıdan söz ediyor, bunların 8 katı temizlenmiş durumda ve ziyaretçiler yaklaşık 50 metre derinliğe kadar inebiliyor. Bu ölçek bir köy mahzeninin değil, bir kasabanın ölçeğidir; nitekim yaygın tahmin, sistemin hayvanlarıyla ve erzağıyla birlikte 20 bin kadar insanı barındırabileceği yönünde. Bunun bir nüfus sayımı değil, hacim üzerinden yapılmış bir hesap olduğunu akılda tutmak gerekir.

Ama asıl mühendislik odaların sayısında değil, o odaların yaşanabilir kalmasında. Bir insan kapalı bir kaya boşluğunda saatler içinde havayı kullanılamaz hâle getirir; 20 bin insan ve hayvan bunu dakikalar içinde yapar. Derinkuyu'nun çözümü, sistemin baştan sona dikey bacalarla örülmesi: 52 havalandırma bacası sayılmış durumda. Bazıları en alt katlara kadar iniyor, en derini 55 metreye ulaşıyor, ana bacanın kesiti yaklaşık 3 metreye 2,8 metre. Bu bacalar yalnızca hava taşımıyor; aynı zamanda kuyu işlevi görüyor, yani soluk ve su aynı boşluktan geliyor. Yüzeyle aşağı arasındaki sıcaklık farkı sürekli bir akım yaratıyor. Şehir, teknik anlamda nefes alıyor.

Suyun düzeni ayrıca düşünülmüş. Bazı kuyuların yüzeyle bağlantısının bilinçli olarak kesildiği, yani suya yalnızca aşağıdan erişilebildiği söylenir; gerekçe basit ve ürkütücüdür, yüzeyde duran birinin suyu zehirlemesini engellemek.

İşlevler kat kat dağıtılmış. Yüzeye yakın katlarda ahırlar var; hayvanı derine indirmek hem zor hem de havayı bozan bir iştir, bu yüzden onlar üstte kalıyor. Aşağıda yaşama ve depolama alanları, tandır ocakları, şarap ve üzüm sıkma yerleri, yağ presleri, erzak çukurları, ortak yemek mekânları sıralanıyor. İkinci katta, tonozlu tavanı ve yanındaki odalarla dikkat çeken geniş bir mekân var; kaynaklar burayı misyoner okulu ya da dinî eğitim yeri olarak tanımlıyor. Ziyarete açık en alt kotta ise haç planlı bir kilise bulunuyor. Yani aşağıda yalnızca hayatta kalma değil, ibadet, eğitim, üretim ve ortak yemek de var. Bu, günlerce değil, aylarca kalmayı planlamış insanların yerleşim programıdır.

Bir yeri bu kadar dikkatle yaşanabilir kılmak için ciddi bir sebebiniz olması gerekir. Ve Derinkuyu'nun koridorlarında o sebep, taştan yapılmış tek bir nesnede toplanıyor.

Koridorda ilerlerken bir noktada duvarın kenarında, nişin içine çekilmiş dev bir taş disk görürsünüz. Değirmen taşına benzer: yuvarlak, ortası delik. Ölçüleri kaynaklarda 1 ile 1,5 metre çap, 30 ile 50 santimetre kalınlık olarak veriliyor; ağırlığı 1 ila 1,5 ton aralığında anlatılıyor. Bu taş, koridoru kapatmak için yapılmış. Ama kapı sözcüğünün çağrıştırdığı her şeyden farklı çalışıyor.

Çünkü bu kapının dış yüzünde tutunacak hiçbir şey yok. Menteşe yok, kol yok, halka yok. Taş, koridorun içinden yuvasından çıkarılıp yana yuvarlanarak geçidi tıkıyor; itme ve kaldıraç noktaları yalnızca iç tarafta. Yani dışarıdan bakan biri için o taş bir kapı değil, kayanın kendisidir. Ortasındaki delik için farklı açıklamalar öne sürülüyor: taşı yerleştirmek ve döndürmek için bir kirişin geçirildiği, ya da karşı tarafı görmeye ve gerektiğinde dışarıya doğru bir şey uzatmaya yaradığı. Hangi açıklamayı benimserseniz benimseyin, tasarımın niyeti aynı: geçit üzerindeki denetim, mutlak biçimde içeride duran tarafta olacak.

Koridorların kendisi de bu mantığın parçası. Geçitler tek sıra hâlinde, çoğu yerde eğilerek yürünecek kadar dar ve alçak. Bunun bir konfor tercihi olmadığı açıktır; kaya oyuluyorsa koridoru geniş yapmak da mümkündü. Dar geçit, saldıranı tek tek ve elini kolunu kullanamayacak bir duruşta içeri sokar. Her kat kendi taş kapısıyla ayrı ayrı kapatılabiliyor, yani üst kat düşse bile aşağısı hâlâ mühürlüdür. Askerî terimle söylenirse burada derinlik savunması var; mimari terimle söylenirse, bir bina değil, bir dizi mühür.

Bu noktada asıl soru şu: kimden? Dürüst cevap, tek bir düşman olmadığı. Kapadokya coğrafi olarak bir geçiş koridoru; yüzyıllar boyunca ordular, akıncı birlikleri ve vergi toplayıcılar bu ovadan geçti. 7. yüzyıldan itibaren Bizans ile Arap orduları arasındaki uzun mücadele bölgeyi neredeyse üç yüzyıl boyunca akın hattına çevirdi; araştırmacılar yeraltı yerleşimlerinin en yoğun genişleme döneminin kabaca 780 ile 1180 arasına denk geldiğini söylüyor. Sonrasında 11. yüzyıldaki Selçuklu ilerleyişi, 14. yüzyıldaki Moğol akınları geldi. Yerel Hristiyan topluluklar bu sığınakları 20. yüzyılın başına kadar, tehdit hissettikleri her dönemde kullandı.

Dikkat edilmesi gereken ayrım şudur: Derinkuyu bir kale değildir. Kale görünür olmak ister, caydırır, meydan okur. Yeraltı şehri bunun tam tersini yapar; görünmez olmak, sayılmamak, orada olduğu anlaşılmamak ister. Kalede savaşırsınız, burada beklersiniz. Ve beklemek, bir aritmetik problemidir.

O aritmetiği aşağıdaki insan yapar. Kapıyı kapattığınız anda dışarıdan hiçbir şey gelmez. İçmek zorunda olduğunuz su, yakmak zorunda olduğunuz yağ, yemek zorunda olduğunuz tahıl ve soluduğunuz hava, artık sadece mühürün iç tarafında ne varsa ondan ibarettir. Şehrin içindeki kuyular, erzak çukurları, yağ presleri ve şaraplıklar bu yüzden lüks değil, kuşatma altında ömür uzatan donanımdır. Ateş ise en hassas kalem: tandırlar ve ocaklar var, ama akın sırasında pişirme yapılıp yapılmadığı tartışmalıdır, çünkü duman bir bacadan yukarı çıktığı anda görünmezlik biter.

Ve bir ayrıntı daha var, bütün sistemin en insani tarafı. Taş kapı yalnızca zamanında kapatılırsa işe yarar. Yani bu mimarinin başarısı, yukarıdaki nöbetçinin ufukta tozu erken görmesine, kasabanın haberi hızla yaymasına, herkesin doğru delikten aşağı inmesine bağlıydı. Bir ton taş, dakikalarla ölçülen bir kararı korumak için yapılmıştı.

Bütün bunları gördükten sonra insanın sorduğu soru çok basit görünür: bunu kim, ne zaman yaptı? Derinkuyu'nun en sinir bozucu tarafı da burada. Bu soru hâlâ net biçimde cevaplanmış değil ve bunun sebebi bilgi eksikliğinden önce yöntemsel bir çıkmazdır.

Arkeoloji, tarihlemeyi genellikle biriken şeyler üzerinden yapar: üst üste yığılmış tabakalar, ocak külü, kırık çömlek, kemik, ahşap. Yeraltı şehrinde tarihlemesi gereken şey ise bir yapı değil, bir yokluktur. Oyulmuş boşluğun kendisi karbon tutmaz; kayanın yaşı milyonlarca yıl önceki volkanik püskürmeyi verir, o odanın kazıldığı günü değil. Üstüne, bu mekânlar kullanıma açıldıkça temizlendi, dolgu dışarı atıldı, yüzeyler yeniden tıraşlandı. Her nesil bir öncekinin izini silerek kendi odasını büyüttü. Yani elimizde kesintisiz bir tabaka dizisi yok; sürekli yeniden düzenlenmiş bir negatif hacim var.

Yazılı kayıtlar da tek başına yetmiyor. En sık anılan metin Ksenophon'un yaklaşık 2 bin 400 yıl önce yazdığı Anabasis, yani Onbinlerin Dönüşü. Orada evlerin ağzının kuyu gibi olduğu, aşağıya doğru genişlediği, hayvanların ayrı bir yoldan indirildiği, insanların merdivenle girdiği ve aşağıda keçiler, koyunlar, sığırlar, kümes hayvanları ve çocuklarla birlikte yaşandığı anlatılır. Bu tasvir Kapadokya'yı değil, Anadolu'nun doğusundaki köyleri anlatıyor; yani Derinkuyu'nun belgesi sayılamaz. Ama şunu kanıtlar: yeraltında oturmak Anadolu'da Bizans'tan çok önce bilinen, olağan bir yerleşim biçimiydi.

Kurucu olarak öne sürülen adaylar da bu yüzden çoğaldı. Türkiye'deki resmî tanıtım metinlerinin ve pek çok kaynağın benimsediği görüş, ilk oymaların Frigler tarafından, kabaca 8. ve 7. yüzyıllarda yapıldığı yönünde. Bazı anlatılar daha geriye, Hitit dönemine gider ve bölgede bulunduğu söylenen birkaç buluntuya dayanır; ancak bu buluntular bir tabaka içinde, yerinde belgelenmiş olmadığı için kanıt değeri tartışmalıdır. Roma döneminde baskı gören ilk Hristiyanların burayı kullandığı da sık anlatılan bir halkadır.

Tartışmasız olan tek katman Bizans katmanıdır. Haç planlı şapel, duvarlara oyulmuş haçlar, vaftiz ve gömü düzenlemeleri, dinî eğitim mekânı olarak tanımlanan tonozlu salon; bunların hepsi Hristiyan bir topluluğun uzun süreli, örgütlü kullanımını gösteriyor. Dolayısıyla en makul cevap, adaylardan birini seçmek değil, soruyu değiştirmek olabilir. Derinkuyu tek bir projenin ürünü değil; belki 2 bin yıla yayılmış, her tehdit dalgasında biraz daha derinleşen bir birikimdir. İlk oymayı yapan kim olursa olsun, bugün gördüğümüz şehri yapan, o oymayı devralıp büyüten onlarca nesildir.

Bu birikimin son halkası, bir akın değil bir antlaşmaydı. Kasabanın Rumca adı Malakopi'ydi; adın kökünde Yunanca "yumuşak" sözcüğü bulunur, yani yüzyıllar önce bu yer, taşının yumuşaklığıyla adlandırılmıştı. 1923'te Türkiye ile Yunanistan arasındaki nüfus mübadelesiyle buranın Hristiyan nüfusu ayrıldı. Gidenler arasında, hangi deliğin nereye açıldığını, hangi koridorun kör bittiğini, hangi kuyunun suya ulaştığını bilen son insanlar da vardı. Yeraltı şehrini asıl mühürleyen şey taş kapılar değil, bu hafıza kopuşudur. Kırk yıl sonra bir bodrum duvarının arkasında bulunmuş olması, şehrin saklandığı için değil, onu okuyabilen kimse kalmadığı içindir.

Derinkuyu'nun en büyük olduğu söylenen dönem uzun sürdü. Sonra 2013'te, Nevşehir'in tam merkezinde, kale tepesinin yamacında sıradan bir şantiye işi bu sıralamayı sarstı.

Şehir merkezinde büyük bir kentsel dönüşüm projesi yürütülüyordu. Kalenin çevresini saran eski, yoksul konut dokusu yıkılacak, yerine yenileri yapılacaktı. Yıkım ve hafriyat başladığında iş makineleri beklenmedik bir şeye rastladı: tünel girişleri. Tek tek değil, art arda. Belediye inşaatı durdurdu ve alana arkeologlar ile jeofizikçiler çağrıldı. Bölgede bir temel kazısının bir kaya boşluğuna denk gelmesi olağandır, ama buradaki ölçek onu inşaat sorunundan çıkarıp araştırma konusuna çeviriyordu.

Sonraki iki yıl içinde ortaya çıkan tablo şuydu: tüneller, çok katlı bir yerleşime açılıyordu. Yaşam alanları, mutfaklar, şaraplıklar, merdivenler, kayaya oyulmuş şapeller, gömü odaları, fresk izleri ve bezirhaneler. Bezirhane ayrıntısı üzerinde durmaya değer; bunlar keten tohumu ezip lamba yağı üreten presler. Yani yeraltında yalnızca su, yemek ve ibadet değil, ışığın kendisi de üretiliyordu. Dönemin Nevşehir Belediye Başkanı Hasan Ünver, bölgeyle ilgili belgelerde 30'a yakın büyük su tünelinden söz edildiğini aktardı. İlk tahminler yapının yer yer 113 metre derinliğe kadar inebileceğini, dönüşüm alanının yaklaşık 75 hektarlık bütününün 45 hektarında kaya oyma yerleşim bulunduğunu söylüyordu.

2015'te haber uluslararası basına taşındı ve manşetler tereddüt etmedi: dünyanın en büyük yeraltı şehri bulunmuş olabilir. Amerikan dergisi National Geographic, yani Ulusal Coğrafya, alanı ayrıntılı biçimde haberleştirdi ve boyutlarıyla Derinkuyu'yu geçebileceğini yazdı.

Burada dürüst olmak gerekiyor, çünkü manşetle arazi her zaman aynı şeyi söylemiyor. Bölgeyi yakından bilen araştırmacılar iki noktayı hatırlatıyor. Birincisi, bu oyukların hiçbiri 2013'te "keşfedilmiş" değildi; yamaçta oturan insanlar bu odaları kuşaklar boyunca depo olarak kullanıyordu, tıpkı Derinkuyu'daki kilerler gibi. İkincisi, alanın bir bölümü tünellerle birbirine bağlanmış bir yeraltı şehri değil, yamaca oyulmuş kaya konutları niteliğinde. Yani "dünyanın en büyüğü" başlığı, kazı ve haritalama tamamlanana kadar bir iddia olarak durmaya devam ediyor. Alanın restore edilen ilk bölümü 2020 Ağustos'unda Kayaşehir adıyla ziyarete açıldı.

Ama ölçü tartışması sürerken, bu buluntunun Derinkuyu hakkında söylediği şey çok daha önemli. Derinkuyu tek başına düşünüldüğünde bir anomali gibi görünür; olağanüstü bir mühendislik sıçraması, bir istisna, açıklanması gereken bir tuhaflık. Nevşehir'in altındakiyle, Kaymaklı'yla, bölgeye dağılmış onlarca küçük sığınakla birlikte düşünüldüğünde ise anomali olmaktan çıkıyor. Bir alışkanlığa dönüşüyor. Kapadokya'da yeraltı, olağanüstü durumların çözümü değil, mimarinin olağan yönüydü. Yukarıya inşa etmek pahalı, görünür ve kırılgandı; aşağıya oymak ucuz, gizli ve dayanıklı. Bu insanlar tehlike anında yer altına kaçmadılar; zaten orada bir hayatları vardı, tehlike anında yalnızca kapıyı kapattılar.

Bunun bugüne bakan tarafı da var ve şantiyelerde somut biçimde yaşanıyor. Bölgede bir bina temeli kazmak, bir kanalizasyon hattı döşemek, bir yol yarmak her zaman bir kaya boşluğuna denk gelme ihtimali taşıyor. Nevşehir örneğinde olduğu gibi, bir konut projesi bir gecede arkeolojik alana dönüşebiliyor; yeraltının haritası hâlâ tamamlanmamış olduğu için de bu ihtimal ortadan kalkmıyor. Kapadokya'nın altı, üstündeki modern şehirle sürekli müzakere hâlinde.

Derinkuyu'da ise hayat sakin akıyor. Yüzeyde kasaba var; dükkânlar, okul, minibüs durakları, ovadan gelen rüzgâr. Altında 52 baca sessizce çalışmaya devam ediyor, yazın serin, kışın ılık havayı taşıyor. Ve koridorların kenarındaki nişlerde, yüzyıllar önce bir tehdidin geçmesini bekleyen insanlar tarafından son kez yana çekilmiş o ton ağırlığındaki taş diskler, hâlâ yerlerinde duruyor. Onları kapatmak için tasarlanmış tek mekanizma, içeride duran birinin kolu.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.