Merer'in Günlüğü: Piramidi Yazan Adam

Bölüm metni

Dört bin beş yüz yıl boyunca Büyük Piramit'i kimin, nasıl diktiğini bize kimse anlatmadı; ne bir kitabe, ne bir çizim, ne tek satır. Sonra Kızıldeniz kıyısında, piramitten yüzlerce kilometre uzakta, bir kaya oyuğunun ağzına yığılmış taşların altından bir adamın not defteri çıktı. İçinde gemi seferleri, ekmek tayınları ve bir tarih vardı: piramidin son yılı.

Süveyş'ten güneye doğru Kızıldeniz kıyısını takip ederseniz, yaklaşık 119 kilometre sonra hiçbir şeyin olmadığı bir yere varırsınız. Sağınızda deniz, solunuzda çölün içine doğru alçalan kireçtaşı tepeler. Ne bir tapınak, ne bir sütun, ne kumdan yükselen bir duvar. Turist otobüsleri buradan durmadan geçer. Oysa bu boşluk, insanlık tarihinin bilinen en eski limanının üstünde durur ve o limanın adı Vadi el-Carf'tır.

Buranın bir şey olduğunu ilk fark eden adam yanıldı. 19. yüzyılın başında Mısır'ı karış karış gezen İngiliz John Gardner Wilkinson, tepelerin eteğine oyulmuş bir dizi mağara gördü, düzgün kenarlarına, insan eliyle açılmış olduklarının apaçık belli oluşuna baktı ve bunların Yunan dönemine ait yeraltı mezarları olabileceğini düşündü. 1832'de yayımlanan kitabına bu şekilde kaydetti ve konu kapandı. Aradan 120 yıl geçti. 1950'lerde bölgede çalışan iki Fransız, François Bissey ile René Chabot-Beaucour, aynı mağaralara rastladılar, oraya kendi verdikleri adla Rod el-Havaga demeye başladılar, kazmaya niyetlendiler. Ama 1956 Süveyş bunalımı bölgeyi kapattı, çalışma yarıda kaldı, notlar rafa kalktı. Vadi el-Carf bir kez daha unutuldu.

Üçüncü seferinde unutulmadı. Fransız Mısırbilimci Pierre Tallet, eski kayıtları ve hava fotoğraflarını karşılaştırarak 2008'de yeri yeniden buldu ve 2011'de Mısır-Fransız ortak kazısı başladı. Ortaya çıkan şey bir mezarlık değildi. Bir tesisti.

Kireçtaşı tepelere oyulmuş 30 galeri vardı. Kimi 16 metre, kimi 30 metreyi aşan uzun tüneller; yaklaşık 3 metre genişliğinde, 2,5 metre yüksekliğinde, birbirine paralel, düzgün aralıklarla sıralanmış. Hiçbirinde ceset yoktu. İçlerinde sedir ve çam kerestesi, halat parçaları, kürekler, yelken bezi kalıntıları, yüzlerce büyük seramik küp vardı. Bunlar mezar değildi, depoydu. Gemi deposu. Sökülmüş teknelerin parçaları, bir sonraki sefere kadar burada, çölün kuru havasında bekletiliyordu.

Denizin kenarında bir de mendirek buldular. Taştan yapılmış, L biçiminde, her kolu yaklaşık 200 metre uzunluğunda, alçak gelgitte suyun üstünde görünen bir dalgakıran. Arkasında kapalı, korunaklı bir demirleme havuzu bırakıyordu. Suyun altında ve karadaki depo binasında toplam yüzü aşkın taş çapa çıktı; bazılarının deliğinde 4.500 yıllık halat hâlâ duruyordu. Doksan dokuz tanesi tek bir binada, bir ambar düzeniyle sıra sıra dizilmişti. Kıyıdaki 13 uzun odaya bölünmüş, yaklaşık 60 metrelik yapı ise Kızıldeniz kıyısında bugüne dek bulunmuş en büyük firavun dönemi binasıydı ve tahminen 500 kişiyi barındırabiliyordu.

Küplerin üstünde kırmızı aşı boyasıyla yazılmış bir isim vardı: Hufu. Yunanların Keops dediği, Giza'daki Büyük Piramit'in sahibi firavun. Liman, onun saltanatında, yani günümüzden yaklaşık 4.600 yıl önce işliyordu. Dünyanın bilinen ikinci en eski limanından 1.000 yıldan fazla eski.

Peki bir firavun, başkentinden günlerce uzaktaki bu ıssız kıyıda neden liman kursun? Cevap karşı kıyıda. Vadi el-Carf'ın tam karşısında, Süveyş Körfezi'nin öte yakasında Sina yarımadası uzanır ve Sina'da Mısır'ın en çok ihtiyaç duyduğu şey vardır: bakır. Karşı kıyıdaki el-Marha mevkiinde küçük bir kale, onun biraz kuzeyinde ise Seh Nasb denen yerde yarım kilometreden uzun bir alana yayılmış, bataryalar hâlinde dizilmiş yaklaşık 3.000 cevher fırını bulundu. Vadi el-Carf, bu bakır seferlerinin çıkış kapısıydı. Gemiler burada kurulur, karşıya geçer, adam ve erzak taşır, cevherle döner, sonra sökülüp mağaralara kaldırılırdı.

Sonra, 2013 baharında, bu mağaralardan ikisinin önünde, kimsenin beklemediği bir şey çıktı.

24 Mart 2013. Kazı ekibi, G2 diye numaralandırdıkları galerinin girişini temizliyordu. Toprağın içinden ince, kırılgan, kahverengi pullar çıkmaya başladı. Papirüs. Birkaç gün sonra, on günlük bir aradan sonra, hemen yanındaki G1 galerisinin ağzını kapatan dev kireçtaşı blokların arasına sıkışmış hâlde asıl yığın bulundu: yüzlerce parça ve aralarında metrelerce uzunlukta, neredeyse bütün tomarlar.

Papirüsün ne olduğunu hatırlamakta fayda var. Nil bataklıklarında yetişen bir saz bitkisinin özü şeritler hâlinde kesilir, iki kat hâlinde çapraz dizilir, dövülerek preslenir ve kuruyunca kendi doğal yapışkanıyla tek parça bir yaprak hâline gelir. Hafiftir, esnektir, üstüne is ve aşı boyasından yapılmış mürekkeple kamış kalemle yazılır. Ve nemle karşılaştığı anda ölür. Mısır'ın yazılı hafızasının büyük bölümünün kaybolmasının sebebi budur; Nil vadisinin nemli toprağında papirüs çürür. Ancak çölün mutlak kuruluğunda, üstelik bir taş bloğun altında sıkışmış hâlde, binlerce yıl dayanabilir.

Daha eski papirüs bulunmamış değildi. Sakkara'da, çok daha erken bir döneme ait bir mezardan bomboş bir rulo çıkmıştı; Mısırlıların bu malzemeyi ne zamandır ürettiğini biliyorduk. Ama üstünde yazı olan hiçbir şey bu kadar eskiye gitmiyordu. Vadi el-Carf'ta bulunanlar, dünyanın bugüne kalmış en eski yazılı papirüsleri oldu; Guinness Rekorlar Kitabı da bu unvanı buraya verdi.

Parçaları açmak yıllar aldı. Bir kısmı suyla temas etmiş, liflerine kadar çözülmüştü; ilginç biçimde bazılarını kurtaran da buydu, çünkü ıslanıp yerinden oynayan parçalar birbirine yapışmadan kalmış, okunabilir durumda kalmıştı. Açıldıklarında karşılarına beklenmedik bir görüntü çıktı: metin değil, tablo. Kırmızı mürekkeple çizilmiş dikey sütunlar, üstte kırmızı başlıklar, altta hiyeratik denen hızlı el yazısıyla doldurulmuş kutucuklar. Yer yer araya düzgün hiyeroglif işaretler girmiş. Yani bu bir mektup, bir dua, bir şiir değildi. Bir defterdi. Bir devlet dairesinin, bir şantiyenin tuttuğu türden bir çizelge.

İki tür belge vardı. Birincisi muhasebeydi: hangi birime ne kadar ekmek, bira, tahıl, hurma, et verildi, nereden geldi, kim teslim aldı. İkincisi ise daha da şaşırtıcıydı: gün gün tutulmuş bir seyir defteri.

Başlıkta tarih yazıyordu. Hufu'nun 13. sığır sayımının ertesi yılı.

Bu ifade bir açıklama gerektiriyor. Eski Mısır'da yıllar, firavunun tahta çıkışından itibaren numaralanmıyordu. Ülke çapında yapılan ve vergi tabanını belirleyen büyük sığır sayımlarıyla anılıyordu ve bu sayım, o dönemde iki yılda bir yapılıyordu. Yani 13. sayımın ertesi yılı, kabaca Hufu'nun saltanatının 26. ya da 27. yılı demektir. Hufu'ya ait bilinen en geç tarihtir bu. Büyük Piramit'in şantiyesinin son yılına bakıyoruz.

Defteri tutan adamın adı da orada yazılıydı. Merer. Unvanı sehec, yani müfettiş. Bir general değil, bir vezir değil, bir prens hiç değil. Devlet hiyerarşisinin orta basamağında, kendisine bağlı bir ekipten sorumlu bir memur. Ve 4.500 yıl sonra, hayatının üç dört ayı, bir iş gününün sıradanlığıyla, elimizde.

Merer'in haftası 7 gün değildi. Mısır takvimi 10 günlük dilimlere bölünmüştü: 12 ay, her ay 30 gün, her ay üç adet 10 günlük çalışma dilimi, yılın sonunda da takvimi güneşe yaklaştırmak için eklenen 5 gün. Yıl üç mevsimdi. Ahet, yani Nil'in taşıp tarlaları su altında bıraktığı taşkın mevsimi; Peret, suların çekilip toprağın göründüğü ekim mevsimi; Şemu, hasat. Papirüsün tablosu da tam bu düzene göre çizilmişti; her sütun bir gün, her sayfa bir 10 günlük dilim.

Merer'in emrinde yaklaşık 40 adam vardı. Bu birime bölük anlamında file deniyordu ve dört file bir araya gelip daha büyük bir ekibi oluşturuyordu. O büyük ekibin bir de adı vardı, teknesinin baş tarafındaki süsten geliyordu: Hufu'nun Kobrası Onun Pruvasıdır. Merer'in birimi, belgelerde setep za olarak geçiyor; seçilmiş bölük, seçkinler. Bu bir nezaket sıfatı değildi. Aldıkları erzağın dökümü kayıtlarda duruyor: çeşit çeşit ekmek, çörek, bira, hurma, balık, kümes hayvanı, meyve ve bal. Bal, o çağda sarayın çevresi dışında kimsenin sofrasına kolay kolay girmeyen bir lükstü.

Peki bu seçkin 40 adam ne yapıyordu? Taşkın mevsimi boyunca, kabaca temmuzdan kasıma kadar, tek bir iş: taş taşımak.

Kayıtlar tekdüze bir ritimle akar. Müfettiş Merer, bölüğüyle birlikte günü Tura'nın güneyinde taş yüklemekle geçirir, geceyi Tura'nın güneyinde geçirir. Ertesi gün taşla yüklü hâlde Tura'dan Hufu'nun Ufku'na doğru demir alır, geceyi yolda geçirir, sonraki gün yükünü indirir. Sonra boş tekneyle geri döner. Sonra yeniden yükler. Bazen Tura'nın kuzeyindeki ocağa, bazen güneyindekine gider; ekip 10 günde bir ocak değiştirir, böylece diğer ocakta taşçılar yeni blokları kesip stoklamaya vakit bulur.

Tura, Nil'in doğu yakasında, Giza'ya kuş uçuşu 15-20 kilometre mesafede bir kireçtaşı ocağıydı ve Mısır'ın en iyi taşını verirdi: ince taneli, neredeyse lekesiz, bembeyaz. Yüklü gidiş iki günü buluyor, dönüş daha kısa sürüyordu. Her 10 günlük dilimde 2 ya da 3 gidiş dönüş yapılıyordu. Araştırmacıların hesabına göre bir tekne seferinde 2 ile 3 ton arasında ağırlıktaki bloklardan 30 kadarını, yani 70-80 tonluk bir yükü taşıyabiliyordu. Bu da ayda 200 blok civarı eder.

İşin taşkın mevsiminde yapılması tesadüf değildi. Nil kabarınca sular tarlaları basıyor, vadinin üstünde geçici bir su örtüsü oluşuyor, ağır yüklü tekneler ocaktan şantiyeye neredeyse düz bir hat üzerinden gidebiliyordu. Yılın geri kalanında bu imkânsızdı. Doğa, yılda birkaç ay boyunca Mısır'a devasa bir taşıma şeridi açıyor, devlet de bu şeridi sonuna kadar kullanıyordu.

Sular çekilince ekip başka işlere veriliyordu. Aralık ayında Merer ve adamları Nil deltasındaki iki merkeze gidip cata denen iskele yapılarını sıkıştırıp sağlamlaştırmakla uğraşıyor. Bu iskeleler Levant kıyısına giden seferlerin çıkış noktasıydı; oradan Mısır'da yetişmeyen sedir ve çam kerestesi geliyordu, ki gemi yapımında ve bakır fırınlarında bu kereste şarttı. İlkbaharda ekip Kızıldeniz kıyısına, Vadi el-Carf'a iniyor; galerilerin ağzını açıyor, tekneleri çıkarıp birleştiriyor, Sina seferine hazırlanıyor. Ocak ile mart arasında defterde boşluk var; muhtemelen adamlar evlerine dönüyordu.

Bu metnin edebi bir değeri yok. Merer hiçbir yerde duygularından, ailesinden, yorgunluğundan söz etmiyor. Firavunun büyüklüğü üzerine tek bir cümle kurmuyor. Bir tapınak duvarındaki övgü metinlerinin aksine, kimseyi etkilemeye çalışmıyor. Tam da bu yüzden inanılır. Elimizdeki şey propaganda değil, muhasebe. Ve muhasebe yalan söylemek için tutulmaz.

Şimdi bu tekdüze satırların ne anlattığına bakalım, çünkü Merer farkında olmadan tarihin en çok tartışılan şantiyesinin içinden rapor yazıyor.

Defterde geçen Ahet Hufu, yani Hufu'nun Ufku, Büyük Piramit'in kendi adıdır. Mısırlılar ona Büyük Piramit demiyordu; her piramidin, bir insan gibi, kendi adı vardı. Merer yükünü boşaltmak için oraya gidiyor. Yani 4.500 yıl önce yaşamış bir taşıma ekibi şefi, bugün dünyanın yedi harikasından ayakta kalan tekine, adıyla, bir teslimat adresi olarak atıfta bulunuyor.

İkinci yer adı daha da önemli: Hufu'nun Havuzunun Ağzı. Metinlerde kısaca Hufu'nun Havuzu olarak geçen bu yer, Giza platosunun eteğinde, Nil'den beslenen yapay bir liman havuzuydu. Tekneler taşı piramidin dibine kadar getiremezdi; taşı suyun gidebildiği son noktaya, bu havuza bırakırlardı. Arkeologların yıllardır Giza ovasının altında izini sürdüğü kanal ve liman düzeneğinin adı, işte bu deftere düşülmüş. Piramidin etrafında sadece bir taş yığını değil, kanallarıyla, rıhtımlarıyla, depolarıyla kurulmuş bir lojistik havzası varmış.

Ve bir isim daha var: Ankhhaf. Kayıtlara göre Hufu'nun Havuzu'nun sorumlusu odur; taş oraya geldiğinde teslim aldıran, düzeni kuran kişi. Ankhhaf sıradan biri değil. Hufu'nun üvey kardeşi, hanedanın en üst kademesinden bir soylu. Yüzünü de biliyoruz: Giza'daki mezarından çıkan, boyalı kireçtaşından yapılmış o olağanüstü gerçekçi büstü bugün Boston Güzel Sanatlar Müzesi'nde durur. Çukur yanakları, gevşemiş çene hattı, yorgun ve gerçek bir yüz. Merer'in defteri sayesinde artık o yüzü bir göreve bağlayabiliyoruz. Tarih boyunca ilk kez, Büyük Piramit'in şantiyesinin başındaki adamın kim olduğuna dair elimizde çağdaş bir belge var.

Bu defterin kapattığı tartışmalar da var. Piramidi kimin yaptığı sorusuna dair asırlardır dolaşan anlatılar, kamçı altında çalıştırılan köle orduları, kayıp uygarlıklar, gökten gelen yardımlar, bu tablolar karşısında sessizleşiyor. Karşımızda takvimi, vardiyası, ocak rotasyonu, erzak tahsisi, sorumlu amiri belli, kendi teknesinin adı olan, hurmasını ve balını alan bir devlet birimi var. Piramidi bir mucize değil, işleyen bir idare kurmuş.

Ve bu defter, o idarenin en yüksek devir yaptığı ana denk geliyor. Hufu'nun 26. ya da 27. yılı. Piramit neredeyse bitmiş. Tura'nın bembeyaz taşı, geleneksel olarak yapının dış kaplamasıyla, yani piramide o pürüzsüz, ışıldayan yüzeyi veren kaplama bloklarıyla ilişkilendirilir. Tallet ise son yıl için başka bir ihtimal öne sürüyor: kaplama o tarihte muhtemelen tamamlanmıştı ve gelen bu taşlar, piramidin yanına gömülen tören teknelerinin çukurlarını örten dev kapaklar gibi bitirme işlerinde kullanılmış olabilir. Hangisi olursa olsun, tablo aynı kalıyor. Yapının son taşları geliyor. 20 küsur yıldır dönen çark, ömrünün son turunda, tam gaz çalışıyor.

Bir şeyi de söylemek dürüstlük olur: Merer bize taşların nasıl yukarı kaldırıldığını anlatmıyor. Rampa mı, kaldıraç mı, iç spiral mi, hangi yöntemle 2 buçuk milyon bloğun üst üste konduğu sorusu hâlâ açık. Defter mühendisliği değil, lojistiği çözüyor. Ama tarihte ilk kez, o şantiyeye giden yolun üstünde, bir günlüğün sahibiyle birlikte yürüyebiliyoruz.

Sonra bir gün bitti.

Vadi el-Carf'taki son sefer döndüğünde her zamanki iş sırası uygulandı. Tekneler karaya çekildi, söküldü, kerestesi ve halatı galerilere taşındı, küpler istiflendi, çapalar depoya dizildi. Sonra galerilerin ağzı, tonlarca ağırlığındaki kireçtaşı bloklarla kapatıldı. Bloklar yerine otururken aradaki boşluklara, denk gelen ne varsa tıkıldı. O boşluklara tıkılanların arasında seferin evrak arşivi de vardı: işi bitmiş muhasebe kâğıtları, kapanmış hesaplar ve bir müfettişin gün gün tuttuğu seyir defteri.

Kimse geri gelmedi. Hufu'dan sonra Kızıldeniz trafiği kuzeye, başkente daha yakın olan Ayn Sohna'ya kaydı; Vadi el-Carf'ın 50-70 yıllık ömrü doldu. Kıyıdaki mendirek suyun altında kaldı, mağaraların önü kumla doldu, bölge bir daha kimsenin işine yaramadı. Firavun ülkesinin en büyük lojistik üssü, kapısı çekilip gidilmiş bir depoya dönüştü.

Ve tam bu ihmal yüzünden hayatta kaldı. Vadi el-Carf yağmalanmadı, üstüne yeni bir şehir kurulmadı, tarlaya çevrilmedi, taşı başka yapılara götürülmedi. Bir taşın altındaki kâğıt, kuru çölde, karanlıkta, 4.500 yıl bekledi. Bu süre içinde Mısır'da hanedanlar değişti, Pers orduları geldi, Büyük İskender geçti, Kleopatra öldü, Roma kuruldu ve yıkıldı, İslam orduları Nil'e ulaştı, Napolyon çıkageldi, hiyeroglifin şifresi çözüldü, Mısır'ın bütün ünlü mezarları bir bir açıldı. Merer'in defteri bunların hiçbirini görmedi. Bir bloğun altında, kendi işine bakarak bekledi.

Şimdi o kâğıtlar konservasyondan geçmiş hâlde Kahire'de, Mısır Müzesi'nde. Tallet, seyir defterinin bilimsel yayınını 2017'de yaptı; dört yıl sonra da, piramit şantiyesini yıllardır kazan Mark Lehner ile birlikte bu kazının hikâyesini geniş okura anlatan bir kitap çıkardı. Belgenin dünyada uyandırdığı yankıyı, Mısır arkeolojisinin en tanınmış ismi Zahi Hawass'ın sözü özetliyor: bunu 21. yüzyılın Mısır'daki en büyük keşfi olarak niteledi.

Burada, bu hikâyenin en tuhaf tarafına gelelim. Büyük Piramit, insanlığın en görünür yapısıdır ve tamamen sessizdir. Üstünde inşaatçısının adı yazmaz, içinde bir kitabe yoktur, onu diken on binlerce insanın neredeyse hiçbirinin adı bilinmez. Tarih genellikle böyle çalışır: kral kalır, işi yapan silinir. Vadi el-Carf bu kuralı tek bir noktada deldi. Kendi çağında kimsenin önemsemediği, saray kayıtlarına geçmeyen, hiçbir kral listesinde adı olmayan orta kademe bir memur, bugün 4. hanedanın hakkında en çok şey bildiğimiz bireyidir. Hufu'nun kaç yıl yaşadığını, nasıl bir insan olduğunu, hangi günü nerede geçirdiğini bilmiyoruz. Merer'in ise nerede yattığını biliyoruz. Ekibinin ne yediğini biliyoruz. Teknesinin adını biliyoruz.

Defter, bir veda cümlesiyle bitmiyor. Zaten bitmiyor; kâğıt bitiyor. Son satırlarda da yine bir yükleme, yine bir gece, yine bir sefer var. Merer'in ondan sonra ne yaptığını, kaç yıl daha yaşadığını, piramidin tamamlandığını görüp görmediğini bilmiyoruz. Bilebildiğimiz tek şey, o adamın hiçbir gün ölümsüzlük için yazmadığı. Yarın hesabı tutsun diye yazdı. Kayanın altına sıkıştırılıp unutulan o özensiz not, dünyanın en büyük anıtını dikmiş uygarlığın bize bıraktığı en insani belge oldu: bir adamın, işini düzgün yaptığına dair kaydı.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.