Barajın Yuttuğu Şehir: Zeugma'nın Son Yazı

Bölüm metni

Bir şehrin ne kadarını kurtarabileceğinizi, elinizde kaç haftanız kaldığını bilerek hesaplamak zorunda kalsaydınız ne yapardınız? 2000 yazında altmış arkeolog, iki yüz işçi ve kapakları kapanmak üzere olan bir baraj vardı; toprağın altından Pompeii ayarında villalar çıkıyordu, su ise her gün biraz daha yaklaşıyordu. Ve o telaşın ortasında birileri, otuz yıl önce bu şehirden sökülmüş bir çift gözün nerede olduğunu henüz bilmiyordu.

Fırat, Toroslar'dan inip Mezopotamya ovasına açılmadan önce Gaziantep'in doğusunda bir yer vardır ki nehir orada huyunu değiştirir. Yatak daralır, akıntı yavaşlar, iki yaka birbirine yaklaşır. Binlerce yıl boyunca doğudan batıya, batıdan doğuya yürüyen herkes aynı hesabı yapmıştır: Fırat'ı en ucuz, en güvenli, en az ıslanarak burada geçersin. Bugün o noktanın adı Belkıs, Nizip'e bağlı sakin bir köy. Antik çağda oranın adı bir şehirdi ve o şehir, tam olarak bir geçidin üzerine kurulmuştu.

MÖ 300'lere doğru, İskender'in ardından imparatorluğun paylaşıldığı o karışık kuşakta, generallerinden Seleukos Nikator bu geçide iki şehir birden kurdu. Batı yakasındakine kendi adını verdi: Fırat kıyısındaki Seleukeia. Karşı yakadakine, doğu yakasına, İranlı eşi Apama'nın adını verdi: Apameia. Aralarında taştan bir köprü yoktu; teknelerden yapılmış, birbirine bağlanmış, üstüne tahta döşenmiş yüzer bir köprü vardı. Su yükseldiğinde sökülür, alçaldığında yeniden kurulurdu. Yunancada bu tür bir bağlantıya, iki şeyi birbirine koşumlayan o düzeneğe zeugma deniyordu. Zamanla olan şu oldu: geçidin adı, şehrin adını yuttu. İnsanlar artık Seleukeia'ya gitmiyordu, Zeugma'ya gidiyordu. Bir yerleşimin adını kendi işlevinden alması ve bu adın kurucusunun adını silecek kadar güçlü çıkması, o işlevin ne kadar hayati olduğunu tek başına anlatır.

Roma, bu bölgeye tek hamlede gelmedi. Önce Kommagene Krallığı'nın gölgesinde, yerel hanedanlarla anlaşmalar üzerinden bir nüfuz kurdu; sonra 1. yüzyılın ikinci yarısında Kommagene doğrudan Roma eyaleti haline getirildi ve Fırat, imparatorluğun doğu sınırı oldu. Sınır olmak, bir kasaba için iki anlama gelir. Birincisi asker demektir. Zeugma'ya Legio Quarta Scythica, yani Dördüncü İskit Lejyonu yerleşti ve yaklaşık iki yüzyıl boyunca orada kaldı. Bir lejyon, tam mevcutla beş bin civarında adam demektir; ama bir lejyonun şehre getirdiği kalabalık yalnızca o adamlar değildir. Yanlarında gelen aileler, hizmetliler, at bakıcıları, demirciler, fırıncılar, meyhaneciler, tefeciler, hekimler gelir. Düzenli maaş alan beş bin kişi, sınırdaki bir kasabayı otuz yılda tanınmaz hale getirir.

İkincisi gümrük demektir. Doğudan gelen kervanlar Fırat'ı geçmek zorundaydı ve geçerken kayda giriyordu. İpek, baharat, değerli taş, cam, köle, tahıl; hepsi bu yakada sayılıyor, tartılıyor, vergilendiriliyordu. Zeugma zengin oldu, ama şunu üreterek değil, şuradan geçenleri kayda geçirerek zengin oldu. Bir kapının bekçisi olmak, kapıdan geçen her şeyden küçük bir pay almak demekti ve o küçük paylar nehre bakan yamaçta biriktikçe biriktir.

Kazılar o birikmenin neye benzediğini gösterdi. Şehrin nehre bakan yamacı teraslar halinde düzenlenmiş, teraslara iki katlı, avlulu villalar kondurulmuştu. Avlunun ortasında havuz, havuzun etrafında sütunlu revak, revakın açıldığı odalarda yerden tavana kadar işlenmiş bir dekorasyon programı vardı. Duvarlar fresklerle boyanmıştı; zeminler mozaikti. Ve bu mozaikler taşra işi değildi. Dionysos'un düğünü, Akhilleus'un kadın kılığında saklandığı sahne, Eros ile Psykhe, deniz tanrısı Poseidon, okyanusun kişileştirilmiş hali; yani Akdeniz dünyasının en incelikli mitolojik repertuvarı, Fırat kıyısındaki bir sınır kasabasının yemek odalarının zeminine döşenmişti. Taş küpler o kadar küçüktü ki bazı yüzlerde tenin gölgesi, gözün ıslaklığı, saçın dalgası ayrı ayrı renklerle veriliyordu. Bu işi yapan ustalar gezgindi, bu işi ısmarlayan ev sahipleri ise bir şey söylüyordu: biz buradayız, sınırdayız, ama taşralı değiliz.

Suyu yukarı taşıyan sistemler, sarnıçlar, kanallar, kayaya oyulmuş mezar odaları, yamacı boydan boya kat eden sokaklar... 2. yüzyıl Zeugma'sı, doğu sınırının en konforlu şehirlerinden biriydi. Bir kapının üstünde oturmanın bütün faydasını görmüştü. Ama bir kapının doğası şudur: iki yönlü çalışır. İçeri mal girerken dışarı vergi çıkar, kervan geçerken ordu da geçebilir. Zeugma'yı üç yüz elli yıl boyunca zengin eden şey, onu bir sabah ortadan kaldıracak olan şeyle tamamen aynı şeydi.

MS 3. yüzyılın ortasında Roma'nın doğusunda dengeler değişti. İran'da Part hanedanının yerini alan Sasaniler, yalnızca yeni bir hanedan değil, yeni bir iddiaydı; eski Pers imparatorluğunun mirasını geri isteyen, örgütlü, saldırgan bir devletti. Başlarında Şapur vardı. Şapur, kendi seferlerinin hesabını kendi ağzından, Nakş-ı Rüstem'deki kaya yazıtına kazıttı: hangi orduyu nerede bozguna uğrattığını, hangi şehirleri aldığını, uzun bir liste halinde saydı. O listede Zeugma da var.

253'te Roma'nın Fırat hattındaki savunması çöktü. Sasani ordusu kuzey Suriye'ye girdi, bir Roma ordusunu dağıttı ve önündeki kentleri sırayla aldı. Zeugma'nın böyle bir orduyu durdurma şansı yoktu. İşin asıl çarpıcı tarafı, kazıların şehrin son gününe dair anlattığı şeyde: sokaklarda çarpışma izi yok. Yıkım katmanında ne bir savunma hattının kalıntısı var, ne de evlerin arasına savrulmuş insan kemikleri. Zeugma dövüşerek düşmedi. Zeugma boşaltıldı.

İnsanlar gitti, ama eşyalarını götüremediler. Arkeologların o yanmış tabakada bulduğu şeyler, bir şehrin nasıl aceleyle terk edildiğini eşyaların diliyle anlatıyor. Bir evde, henüz döşenmemiş mozaik taşları renklerine göre ayrılmış, kaplara doldurulmuş halde duruyordu; yani birileri o hafta evini yeniletmeye başlamıştı, usta işe gelecekti. Bir kavanozun içinde kömürleşmiş ceviz ve nar kalıntıları çıktı. Poseidon mozaiğinin bulunduğu villada, olduğu yerde bırakılmış bir şamdan vardı. Başka bir evde, metal tartmaya yarayan çelik bir terazi, eski askeri parçalar, testi kulpları, hurda demir ve sikkelerden oluşan bir atölye stoğu duruyordu; aynı evde dört yüz yıla yakın bir zaman aralığına yayılan 462 bronz sikkelik bir define bulundu. Biri parasını sakladı ve geri dönüp almadı.

Sonra yangın geldi. Zeugma'nın villaları alt katlarda taş, üst katlarda kerpiç örgüyle yükseliyordu. Çatılar yanıp çöktüğünde kerpiç duvarlar birbirinin üstüne yığıldı; moloz, evlerin içindekileri bir yorgan gibi örttü. Yıkımın kendisi, koruma biçimine dönüştü. Zeugma'nın bugün bu kadar iyi okunabilmesinin sebebi, felaketin ağırlığıdır.

Aynı paradoksun en çarpıcı örneği, şehrin arşivinde yaşandı. Antik dünyada bir belge, papirüse yazılır, rulo yapılır, iple bağlanır ve ipin düğümü üzerine bir parça yaş kil konarak mühür yüzüğüyle bastırılırdı. Kil kurudu mu, o belge mühürlenmiş olurdu; açmak için mührü kırmak gerekirdi. Zeugma'nın gümrük işlemlerinin yürütüldüğü düşünülen anıtsal yapı yandığında, papirüsler ve ipler kül oldu. Ama kil parçaları, ateşin içinde pişti ve taş gibi sertleşti. Bugün Zeugma'dan çıkmış 65 bin civarında mühür baskısı var; bu, antik dünyanın bu türden en büyük buluntularından biri.

Bunun ne demek olduğunu bir düşünün. Elimizde şehrin bütün kayıtlarının imzaları var, kayıtların kendisi yok. Kimin hangi belgeyi onayladığını gösteren mühürler duruyor; belgede ne yazdığı yanmış. O küçük kil disklerin üzerinde Yunan tanrıları, Roma imparatorlarının portreleri, yerel kültlerin simgeleri, kişisel yüzüklerin motifleri yan yana duruyor. Sınır şehrinin melez kimliği, başka hiçbir buluntuda olmadığı kadar açık biçimde orada: aynı masada Zeus da var, imparator da, Fırat'ın kendi tanrıları da.

Yıkımın tarihini bu kadar kesin verebilmemizin sebebi de yine o tabaka. Molozun içinden çıkan binlerce sikkenin hiçbiri 253'ten sonra basılmış değil. Para akışı orada kesiliyor. Bir şehrin saati, o yıl durdu.

Zeugma bundan sonra tamamen boş kalmadı; daha küçük, daha mütevazı bir hayat sürdü, Bizans döneminde kiliseler yapıldı, sonra depremler ve değişen ticaret yolları kalanı da yavaş yavaş söndürdü. Ama terasların üzerindeki o zengin şehir bir daha kurulmadı. Yamaç toprağa gömüldü, üzerinde antep fıstığı ağaçları büyüdü, eteğine Belkıs adında bir köy yerleşti ve villaların tam üstünde, on yedi yüzyıl boyunca tarla sürüldü.

Modern arkeoloji Zeugma'yı bilmiyor değildi. 19. yüzyıldan itibaren gezginler ve araştırmacılar buradan geçmiş, kaya mezarlarını ve yüzeyde görünen kalıntıları not etmişti. 20. yüzyılın sonlarında yüzey araştırmaları, özellikle David Kennedy'nin çalışmaları, şehrin sınırlarını ve yoğunluğunu ortaya koydu. 1990'ların ortasından itibaren Catherine Abadie-Reynal'in yürüttüğü Fransız-Türk ekibi ve Gaziantep Müzesi düzenli kazılar yapıyordu. 1998'de bu kazılar sırasında, yamaçtaki villalardan birinin zemininde bir kadın yüzü ortaya çıktı: iri gözlü, başı hafifçe yana dönük, omzunun üzerinden bakan bir yüz. Basın ona "Çingene Kızı" adını taktı ve bu ad tuttu.

Ama arkeologların üzerinde çalıştığı şey artık normal bir kazı değildi. Fırat üzerinde, Zeugma'nın hemen aşağısında Birecik Barajı yükseliyordu. Enerji üretmek ve sulama yapmak için tasarlanmış bu baraj tamamlandığında, oluşacak göl Zeugma'nın nehre en yakın, en alçak, yani en zengin kesimini yutacaktı. Hesaplar kabaca şunu söylüyordu: şehrin yaklaşık yüzde 30'u su altında kalacak. Karşı yakadaki Apameia ise tamamen gidecekti. Seleukos'un kurduğu ikizlerden biri, hiç kazılmadan tarihten silinmek üzereydi.

2000 yılının Mart ayında su yükselmeye başladı. Geri sayım artık soyut bir tehdit değil, gözle görülür bir şeydi: her sabah kıyı biraz daha içeri geliyordu. Bu aşamada Zeugma uluslararası basına düştü ve "sular altında kalacak Roma şehri" hikâyesi dünyaya yayıldı. Haziran ayında, Amerika'daki bir vakıf devreye girdi: David Packard'ın yönettiği Packard Humanities Institute, yani Packard Beşeri Bilimler Enstitüsü, kurtarma kazısı için 5 milyon dolar taahhüt etti. Bu, arkeolojide alışılmış bir rakam değil; bir kurtarma kazısının bütçesinden çok, bir müze projesinin bütçesine benzer.

Para, zamanı satın alamazdı ama insan gücünü satın alabilirdi. Saha çalışmasını yürütmek üzere İngiltere'den Oxford Archaeology, yani Oxford Arkeoloji ekibi çağrıldı; kazıyı Rob Early yönetti. Haftalar içinde onlarca arkeolog ve iki yüz kadar işçi sahada toplandı. Koruma tarafını İtalya'dan gelen Centro di Conservazione Archeologica, yani Arkeolojik Koruma Merkezi ekibi üstlendi; başlarında Roberto Nardi vardı. Yaz boyunca, Gaziantep'in kavurucu sıcağında, üç ayrı bölgede aynı anda kazıldı.

Bu kazının mantığı normal arkeolojinin tersiydi. Normal bir kazıda yavaşlık erdemdir; katman katman inersin, her şeyi ölçer, çizer, düşünürsün, gerekirse gelecek sezon dönersin. Burada gelecek sezon yoktu. Ekim başında su gelecekti ve gelen su kalıcıydı. Öncelik sırası acımasızca kurulmak zorundaydı: neyi kazacaksın, neyi kazmadan bırakacaksın, neyi kaldırıp taşıyacaksın, neyi olduğu yerde suya bırakacaksın.

Mozaik kaldırmak, tek başına bir mühendislik işidir. Yüzey temizlenir, üzerine tutkalla bez yapıştırılır, mozaik bu bezin taşıdığı bir bütün haline gelir; sonra taşıyıcı harçtan ayrılır, parçalara bölünür, panolara alınır, kasalanır ve yamaçtan yukarı taşınır. Her adımda yüzlerce, binlerce taşın yerinden oynama riski vardır. O yaz, terasların altından mozaik üstüne mozaik çıktı; bazıları neredeyse eksiksiz. Fresk parçaları, mimari bloklar, günlük eşya, sikke, mühür baskıları, mezar buluntuları. En çarpıcı buluntulardan biri yaklaşık bir buçuk metre boyunda bir bronz Mars heykeliydi.

Eylül sonuna doğru çalışma alanları küçüldü. Su, kazı alanlarının kenarına dayandı. Sonra Ekim'de en alttaki teraslar gitti. Nehre bakan o ilk sıra villalar, şehrin en manzaralı, en pahalı, en gösterişli evleri, gölün altında kaldı. Karşıda Apameia'dan geriye görünür hiçbir şey kalmadı.

Yüz gün. Üç yüz elli yıllık bir şehrin ve on yedi yüzyıllık bir toprağın karşılığı, yüz gündü. Kurtarılan şey gerçekten çok büyüktü; kurtarılamayan şey ise, doğası gereği, sonsuza kadar bilinmeyecek. Su altında kalan kesimin ne anlattığını kimse yazamayacak, çünkü kimse okuyamadı.

Ama Zeugma'nın en büyük kaybı barajın yaptığı iş değildi. Barajdan otuz küsur yıl önce, aynı yamaçta çok daha sessiz bir yıkım yaşanmıştı.

1960'larda, kimsenin baraj düşünmediği yıllarda, Belkıs'ın tarlalarının altındaki villalar kaçak kazıcıların hedefindeydi. Mozaik, kaçakçılık açısından ideal bir maldır: dayanıklıdır, parça parça bölünebilir, üzerinde kimlik yazmaz. Kaçak kazıcılar zemini açıyor, panoları belirliyor, figürlü kısımları çerçevelerinden testereyle kesip çıkarıyor, geri kalanı bırakıyordu. Zeugma'daki villalardan birinde, yaklaşık 300 metrekarelik bir zemin bu şekilde parçalandı.

Bir mozaiği bağlamından koparmak, onu ikinci kez yok etmektir. Görüntü hayatta kalır ama anlamı ölür. O panonun hangi odada olduğunu, hangi sahnenin yanına konduğunu, hangi yönden bakılmak üzere tasarlandığını, evin sahibinin misafirini hangi sırayla hangi tanrıyla karşıladığını bilemezsiniz artık. Elinizde kalan şey bir yüzdür; bir cümleden koparılmış tek kelime gibi.

1965'te, New York'ta çalışan bir eser taciri olan Peter Marks, bu mozaiklerden 12 parçayı Ohio eyaletindeki Bowling Green State University'ye, yani kısaca Bowling Green Üniversitesi'ne 35 bin dolara sattı. Parçaların Antakya'dan geldiği söylenmişti. Bu, çok işe yarayan bir yalandı: Antakya mozaikleri 1930'larda yasal kazılarla çıkarılmış ve bir kısmı yasal yollarla Amerika'ya gitmişti, dolayısıyla "Antakya" etiketi bir eseri hiç kimsenin sorgulamayacağı bir rafa koyuyordu. Parçalar üniversiteye yerleşti, duvarlara asıldı, kampüste sergilendi ve onlarca yıl boyunca oradan geçen binlerce öğrencinin önünde, yanlış adla, sessizce durdu.

Perde, 2010'ların başında araladı. Bowling Green Üniversitesi'nde görev yapan Stephanie Langin-Hooper ve Brown Üniversitesi'nden Rebecca Molholt, bu parçaları yakından incelemeye başladı. Renk paletine, taşların işlenişine, bordürlerdeki geometrik motiflere ve kenarlardaki kesik izlerine baktılar. Aradıkları benzerliği bulmaları haftalar sürdü: parçalar Antakya'dan değil, Zeugma'daki o villadan geliyordu; üstelik "Çingene Kızı" diye bilinen yüzle aynı döşemenin parçalarıydı.

Bundan sonrası diplomasiydi ve yedi yıl aldı. 2018 sonunda üniversite parçaları Türkiye'ye iade etti; Kasım ayında kampüste düzenlenen törenle sandıklandılar, Aralık'ta Gaziantep'e vardılar. Aralarında bir tanesi özellikle dikkat çekti: saçlarından asma yaprakları ve üzüm salkımları dökülen, kulağında aynı biçimde altın bir küpe taşıyan bir kadın başı. Basın ona hemen "Çingene Kızı'nın kardeşi" dedi ve teknik olarak haksız değildi; ikisi de aynı zeminin, büyük ihtimalle Dionysos çevresine ait aynı figür dizisinin parçalarıydı. Anlaşmanın bir parçası olarak üniversiteye, sergilediği eserlerin yüksek kaliteli kopyaları gönderildi; kopyalar 2022'de Ohio'ya ulaştı.

Burada, hikâyenin en ince ironisi var. "Çingene Kızı"nın bugün elimizde olmasının sebebi, üzerine devrilmiş bir sütun parçasıdır. Kaçak kazıcılar o odayı boşaltırken, molozun altında kalan o bir metrekarelik alanı görmediler. Dünyanın en çok tanınan antik yüzlerinden biri, tesadüfen düşmüş bir taşın gölgesinde kaldığı için hayatta kaldı.

Bir de şu var: o kadının kim olduğunu bilmiyoruz. Uzmanların çoğu onu bir mainad, yani Dionysos'un kadın izleyicilerinden biri olarak yorumluyor; toprak tanrıçası Gaia olduğunu söyleyenler de var, hatta İskender portresi olduğunu öne sürenler de oldu. Bugün taşıdığı ad, ne onu yapan ustanın koyduğu addır ne de onu her gün üzerinde yürüyerek gören ev sahibinin. Modern bir gazetecinin bulduğu bir adla, sevilerek ama yanlış bir adla anılıyor.

Hikâye 2018'de bitmedi, çünkü o villanın zemini 12 panodan çok daha büyüktü. Kaçakçılar bir zemini böldüğünde, parçalar tek bir alıcıya gitmez; farklı ellere, farklı ülkelere, farklı koleksiyonlara dağılır ve her el değiştirişte kökenleri biraz daha silikleşir. Zeugma'nın dağılmış panoları da böyle yayıldı.

Bu yüzden Zeugma araştırmacıları yıllardır yalnızca toprağı değil, piyasayı da izliyor. 2026'da bu takip sonuç verdi. Bir internet müzayede platformunda satışa çıkarılan bir mozaik panosu, Fransa'daki Grenoble Alpes Üniversitesi'nden Djamila Fellague'in dikkatini çekti. Fellague, panonun Zeugma kompozisyonuyla ilişkili olabileceğini fark etti; Zeugma kazı başkanı Kutalmış Görkay konuyu Kültür ve Turizm Bakanlığı'na iletti. Uzmanlar karşılaştırmayı yaptı: kullanılan taşların renk skalası, bordürdeki geometrik örgü, kompozisyonun kuruluşu ve panonun arkasındaki sökülme izleri. O testere izi, kaçakçının bıraktığı yaranın ta kendisi, kimlik belgesine dönüştü.

Amerikan İç Güvenlik Soruşturmaları birimi incelemeyi tamamladıktan sonra parça Türkiye'ye teslim edildi. Önce belgeleme ve koruma işlemleri için Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'ne, ardından Gaziantep'e, kardeşlerinin yanına gitmek üzere yola çıktı. Bu, aynı kompozisyondan geri getirilen 13. parça oldu.

13 parça çok mu? Kompozisyonun tahmini ölçüleri şöyle: yaklaşık 9,25 metreye 13,5 metre. Yani bir odanın değil, epeyce büyük bir yaşam alanının bütün zemini. Geri dönen her pano bir kazanım; ama o ölçüyü aklınızda tuttuğunuzda, hâlâ dönmemiş olanların büyüklüğünü de görürsünüz. Zeugma'nın dosyası kapanmış değil; açık bir dosya, ve gelecek satırları müzayede kataloglarında yazılacak.

Kurtarılanların gittiği yer de bu hikâyenin bir parçası. Gaziantep'te, 9 Eylül 2011'de Zeugma Mozaik Müzesi açıldı. Yaklaşık 1700 metrekarelik mozaik yüzeyiyle açıldığı gün dünyanın en büyük mozaik müzesiydi; bu unvanı 2014 sonunda açılan Hatay Arkeoloji Müzesi'ne devretti. Ama müzenin asıl anlamı unvanda değil. Zeugma buluntularının çoğu, çıktıkları toprağın 50 kilometre uzağında, aynı çatı altında, birbirleriyle ilişkili biçimde sergileniyor. Bir mozaiği bağlamından koparmak onu öldürüyorsa, parçaları yeniden yan yana getirmek de bir tür diriltmedir. Milyonlarca ziyaretçi o salonlardan geçti.

Kazı da sürüyor. Suyun üstünde kalan kesimde, Kutalmış Görkay'ın yönetiminde her yıl yeni yapılar, yeni zeminler, yeni duvar resimleri açılıyor. Zeugma bitmiş bir kazı değil; yüz günde kurtarılan kısım, şehrin yalnızca en acil kısmıydı.

Geriye tuhaf bir hesap kalıyor. Baraj Zeugma'nın üçte birini yuttu ve ikiz kardeşi Apameia'yı bütünüyle sildi. Ama aynı baraj olmasaydı, Zeugma'yı bugün tanıyor olmazdık. Kimse bir sınır kasabası için 5 milyon dolar vermezdi, kimse iki yüz işçiyi bir yamaca yığmazdı, dünya basını bir Fırat terasıyla ilgilenmezdi. O villaların çoğu hâlâ fıstık ağaçlarının altında, kimsenin haberi olmadan duruyor olurdu; belki de bir kısmı, kimse bakmadığı için, yavaş yavaş kaçak kazıcılara gidecekti. Zeugma'yı yok eden tehdit, aynı zamanda onu görünür kılan şeydi. Arkeolojinin en rahatsız edici gerçeklerinden biri budur: bilgimizin büyük kısmını kayıplara borçluyuz. 253'teki yangın, evlerin içindekileri bize sakladı. 2000'deki su, kazmayı toprağa indiren şey oldu.

Şehrin adının anlamını hatırlayın: iki yakayı birbirine bağlayan geçit. Zeugma bugün de tam olarak budur, ama artık iki nehir kıyısı arasında değil. Bir yakasında gölün dibi, öbür yakasında müze salonu var; bir yakasında bir Ohio kampüsünün duvarında yanlış adla asılı durduğu elli üç yıl, öbür yakasında Gaziantep'te doğru adıyla durduğu yıllar var. O iri gözlü yüz, üzerine bir sütun devrilmesini, bir köyün kurulmasını, bir testerenin gelmesini, bir okyanusun aşılmasını ve sonunda geri dönmeyi gördü. Şimdi karşısında duran kalabalığa bakıyor ve hâlâ adını söylemiyor.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.