Müze Deposundaki Yeşil Yumru: Antikythera Düzeneği

Bölüm metni

Yunan müzesinin deposunda, mermer heykellerin gölgesinde duran kireç kaplı bir bronz parça, bir yıl boyunca kimsenin ilgisini çekmedi. Sonra çatladı ve içinden bir dişli çark göründü — iki bin yıl önce yapılmış, tornalanmış, dişleri tek tek sayılabilen bir çark. O gün tarihin sorusu değişti: bunu yapan uygarlık neden başka hiçbir iz bırakmadı?

1900 yılının ilkbaharında, Ege'nin en ıssız köşelerinden birinde bir sünger teknesi rüzgârdan kaçacak yer arıyordu. Tekne Symi, yani Sömbeki adasından yola çıkmıştı; mürettebat Kuzey Afrika kıyılarındaki zengin sünger yataklarına gidiyordu. Yolları Girit ile Mora yarımadası arasındaki sularda kesildi. Lodos onları güneye, haritada neredeyse görünmeyen kayalık bir kara parçasına, Antikythera adasına doğru sürükledi. Kaptan Dimitrios Kontos, adanın kuzeydoğusundaki bir burnun altında demir attı ve havanın düzelmesini beklemeye karar verdi. Beklerken de boş durmayacaklardı; belki ayaklarının altında sünger vardır diye düşündüler.

Dalgıç Elias Stadiatis, o dönemin standart donanımını kuşandı: brandadan yapılmış bir tulum, omuzlara oturan bakır bir miğfer ve yukarıdaki tekneden elle çevrilen bir pompayla beslenen hava hortumu. Yaklaşık 45 metre indi. Bu, 1900 yılının teknolojisiyle insanın inebileceği derinliğin sınırında bir rakamdı. Kısa süre sonra yukarı çekilmesini istedi. Miğferi çıkarıldığında anlattıkları mürettebatı ürküttü: dipte çürümüş cesetler vardı, insan kolları, gövdeler, at bedenleri, hepsi kumun üzerine yayılmış duruyordu. Kontos, adamının derinlik sarhoşluğuna yakalandığını, yani basınç altında soluduğu havanın aklını bulandırdığını düşündü. Emin olmak için kendisi indi. Yukarı çıktığında elinde bir şey vardı: tunçtan bir kol. İnsan boyunda bir heykelden kopmuş, yeşile çalan, ağır bir tunç kol.

Dipteki ceset yığını bir felaketin değil, bir batığın kalıntısıydı. Deniz kurtlarının ve tuzlu suyun yüzyıllarca yontup aşındırdığı mermer heykeller, uzaktan bakıldığında gerçekten de yarı çürümüş bedenlere benziyordu. Kontos ve adamları bulduklarının değerli olduğunu anlayacak kadar deneyimliydi. Yerlerini belirlediler, sezonu tamamlayıp Afrika'ya gittiler, sonbaharda dönüşte de tunç kolu alıp doğruca Atina'ya yöneldiler. Yunan devleti ilgiyi hemen gösterdi. Eğitim Bakanlığı ve donanma devreye girdi; sünger dalgıçlarına maaş ve buluntu başına pay bağlandı, onlara bir savaş gemisi eşlik etti.

Kasım 1900'de başlayıp Eylül 1901'e kadar süren bu çalışma, tarihin ilk büyük sualtı arkeoloji operasyonu sayılır. Ama bugünkü anlamda bir kazı değildi. Dekompresyon tabloları henüz yoktu, vurgun denen şeyin ne olduğu tam olarak bilinmiyordu. Dalgıçlar dibe iniyor, birkaç dakika çalışıyor, ellerine ne geçerse halata bağlayıp yukarı gönderiyorlardı. Bedeli ağır oldu. Ekipten bir dalgıç hayatını kaybetti, iki dalgıç felç kaldı.

Yukarı çıkan yük olağanüstüydü. Tunçtan genç bir erkek heykeli, sonradan bir filozofun portresi olduğu anlaşılan sakallı bir tunç baş, onlarca mermer heykel, cam kâseler, altın takılar, yatak ve sedir süslemeleri, seramik kaplar, çatı kiremitleri, Bergama ve Efes darbı sikkeler. Batan şey, yaklaşık 40 metre boyunda bir yük gemisiydi ve Yunan dünyasından toplanmış lüks malları büyük olasılıkla İtalya'ya, yeni zenginleşmiş Roma alıcılarına taşıyordu. Sikkeler ve kapların biçimi, geminin kabaca 70 ile 60 yılları arasında, yani milattan önce birinci yüzyılın ortalarında battığını gösteriyordu.

Bütün bu hazinenin arasında, kimsenin ikinci kez bakmadığı birkaç parça da vardı. Deniz dibinde yüzyıllarca kalmış tunç, kendi pasıyla, kireçle ve çökeltiyle kaynayıp şekilsiz bir kütleye dönüşür. Yeşilimsi, gözenekli, ağır, üzerinde ahşap izleri olan yumrular. Envantere geçirildiler, kasalara kondular ve Atina'daki Ulusal Arkeoloji Müzesi'nin deposuna kaldırıldılar. Müzenin bütün dikkati, restorasyonu tartışma yaratan tunç heykelin üzerindeydi.

Yumrular depoda kurudu. Kurudukça da çatladılar; suyun içinde yüzyıllarca dengede kalmış bir tunç kütlesi havayla buluşunca gerilir ve ayrılır. 1902 yılının mayıs ayında, müzede görevli arkeolog Valerios Stais bu parçalardan birine yakından baktı. Çatlağın içinde kayaya benzemeyen bir şey vardı: dişleri olan bir çark. Üçgen dişli, ince, düzgün bir tunç çark. Kütlenin yüzeyinde ayrıca eski Yunanca harfler seçiliyordu ve bu harflerin oluşturduğu kelimeler gündelik hayata değil, gökyüzüne aitti.

Bulgu Atina'da heyecan yarattı ama heyecanın ardından kafa karışıklığı geldi. Kimileri parçanın bir usturlap olduğunu, yani gök cisimlerinin konumunu ölçmeye yarayan düz bir alet olduğunu ileri sürdü. Ancak usturlaplarda birbirine geçen dişli çarklar bulunmaz. Bu hassaslıkta bir dişli takımı, bilinen teknoloji tarihinde ancak 14. yüzyıl Avrupa'sının astronomik saatleriyle ortaya çıkıyordu. Yani nesne, bulunduğu yere ait değilmiş gibi duruyordu. Bazı uzmanlar, parçanın batığa sonradan, çok daha geç bir dönemde düşmüş olabileceğini bile öne sürdü. 1905 ile 1906 yılları arasında Alman filolog Albert Rehm, yazıtları okuyarak bunun bir astronomi hesap makinesi olduğunu fark etti, fakat çalışmasının büyük bölümü yayımlanmadan notlarında kaldı.

Ardından yarım yüzyıla yakın bir sessizlik geldi. Parçalar bir vitrine kondu, kimse ne olduklarını söyleyemedi, kimse de ısrarla üstüne gitmedi. Jacques Cousteau 1953'te ve tekrar 1976'da batık alanına daldı, başka buluntular çıkardı, ama düzeneğin eksik parçalarına ulaşamadı.

Dosyayı yeniden açan kişi, İngiltere doğumlu bilim tarihçisi Derek de Solla Price oldu. 1951'de parçalarla ilgilenmeye başladı ve bir daha da bırakmadı. 1959'da Amerikan bilim dergisi Scientific American'da, "Antik bir Yunan bilgisayarı" başlığıyla bir yazı yayımladı. Başlıktaki kelime kışkırtıcıydı ama Price bunu mecaz olarak kullanmıyordu: ona göre elinde, girdiyi alıp mekanik olarak işleyen ve sonucu gösteren bir hesap aygıtı vardı. Price'ın asıl atılımı 1971'de geldi. Yunan fizikçi Charalambos Karakalos ile birlikte parçaları gama ışınlarıyla ve röntgenle görüntülediler. Kütlenin içi, ilk kez kesilmeden görüldü. 1974'te yayımladığı "Yunanlardan Kalan Çarklar" adlı uzun incelemede yaklaşık 30 çark saydı, birçoğunun diş sayısını çıkardı ve içlerinden birinin 127 dişli olduğunu tespit etti. Bu sayı rastgele değildi. 254'ün yarısıydı ve 254, 19 yılda Ay'ın yıldızlara göre tamamladığı tur sayısıdır. Yani makinenin içinde Ay vardı.

Price'ın kurduğu model bazı noktalarda yanlıştı. Bütün çarkları tek bir sabit zincir gibi düşünmüş, asıl hüneri, yani bazı çarkların başka bir çarkın üzerinde taşınarak döndüğü düzenlemeyi gözden kaçırmıştı. O boşluğu Londra'daki Bilim Müzesi'nin küratörü Michael Wright doldurdu. Avustralyalı bilgisayar bilimci Allan Bromley ile birlikte 1990'larda parçaların doğrusal tomografisini aldılar, yani yüzlerce ince dilim halinde röntgen görüntüsü ürettiler. Wright, yıllarca büyük ölçüde tek başına ve kendi imkânlarıyla çalıştı. 2002'ye gelindiğinde içerideki asıl mekanizmayı görmüştü ve çalışan ilk ciddi modeli kurdu.

Buna rağmen parçalar sırlarının çoğunu hâlâ tutuyordu. Sorun basitti ve teknikti: yazılar, tunç kütlenin milimetrenin onda birleriyle ölçülen katmanları altındaydı ve çarkların bir kısmı üst üste binmiş halde, kütlenin göbeğinde duruyordu. Parçayı kesmek söz konusu bile değildi. Görmek için daha güçlü bir ışın gerekiyordu.

2005 yılında Cardiff Üniversitesi'nden astrofizikçi Mike Edmunds ve matematikçi Tony Freeth öncülüğünde, Atina'daki müze ve Yunan üniversitelerinin katıldığı bir araştırma programı kuruldu. Programın en dikkat çekici adımı, gerekli makineyi parçaların ayağına götürmek oldu. İngiliz bir şirketin uçak türbin kanatlarındaki mikroskobik çatlakları bulmak için geliştirdiği, BladeRunner adı verilen bir bilgisayarlı tomografi sistemi sökülüp Atina'ya taşındı ve müzenin içinde yeniden kuruldu. Sekiz buçuk ton ağırlığındaydı ve 450 bin voltluk bir röntgen tüpü kullanıyordu. İki buçuk hafta boyunca parçalar tek tek tarandı; ortaya 600 gigabayttan fazla ham veri çıktı. Aynı dönemde Amerikan teknoloji şirketi Hewlett-Packard, yarım küre biçiminde, içinde onlarca ayrı lamba bulunan bir kubbe getirdi. Parça kubbenin içine konuyor, her lamba sırayla yakılıyor ve yüzey her açıdan yalayan ışıkla ayrı ayrı fotoğraflanıyordu. Bilgisayarda birleştirilen bu görüntüler, çıplak gözle asla seçilemeyecek yüzey izlerini ortaya çıkarıyordu.

Sonuçlar, bir asırlık tartışmanın tonunu değiştirdi. Elde bugün 82 ayrı parça var; bunların 7 tanesi büyük, geri kalanı kırıntı boyutunda. En büyüğü, mekanizmanın çark takımının çoğunu barındıran parça. Toplam 30 çark sayılabiliyor ve mekanizmanın özgün halinde bundan daha fazlası olduğu anlaşılıyor. Tomografi verisinde, kütlenin içine gömülü bir çarkın dişleri tek tek sayılabiliyordu. Diş sayısı bilinince o çarkın hangi oranı kurduğu, dolayısıyla neyi hesapladığı çıkarılabiliyordu.

Yazılar için de aynısı geçerliydi. Harfler ortalama bir buçuk milimetre yüksekliğindeydi. Okunabilen metin önce iki katına çıktı, sonra yıllar içinde bir kat daha arttı. 2016'da araştırmacılar, on yıllık bir çalışmanın sonunda yaklaşık 3500 karakterlik metni okuduklarını duyurdu. Bu, aygıtın üzerinde bulunduğu tahmin edilen toplam yazının kabaca dörtte biriydi. New York Üniversitesi'nden bilim tarihçisi Alexander Jones'un vurguladığı gibi, artık kopuk kelimeler değil, gerçekten akan Yunanca cümleler okunuyordu.

Okunanlar bir sürprizdi. Arka kapağın iç yüzü, bugünkü anlamıyla bir kullanım kılavuzuydu: hangi kadranın ne gösterdiğini sıralayan, aygıtın dayandığı ilkeleri anlatan bir döküm. Yer yer astronomiden astrolojiye kayıyordu; tutulmaların rengine, o sırada esen rüzgâra, duyulan sese dair notlar vardı. Ve bütün bunlar, açıklamaya çalışmaktan çok hatırlatan bir tonda yazılmıştı.

Şimdi elde diş sayıları ve kılavuz metni olduğuna göre, asıl soru sorulabilirdi: bu şey ne yapıyordu?

Ahşap kasası yaklaşık 34 santimetreye 18 santimetre boyutlarında, 9 santimetre kalınlığındaydı. Yani kalınca bir ayakkabı kutusu. Yanında bir kol vardı. Kolu çevirdiğinizde zaman ilerliyordu; ileri çevirirseniz geleceğe, geri çevirirseniz geçmişe.

Ön yüzde iç içe iki halka bulunuyordu. İçtekinde burçlar kuşağı, 360 dereceye bölünmüş haldeydi. Dıştaki halka Mısır takvimiydi: 365 gün, 12 ay ve sona eklenen 5 gün. Bu dış halka yuvalarına oturtulmuştu ve yerinden çıkarılıp kaydırılabiliyordu; çünkü gerçek yıl 365 günden biraz uzundur ve 4 yılda bir halkayı bir gün oynatmanız gerekir. Halkaların üzerinde ibreler dönüyordu. Biri tarihi ve Güneş'in konumunu, biri Ay'ı gösteriyordu. Ay ibresinin ucunda küçük bir küre vardı; yarısı gümüş rengi, yarısı siyah. Kendi ekseninde dönerek o gün Ay'ın ne kadarının aydınlık göründüğünü canlandırıyordu. Ön yüzün kenarındaki yazıtlar da bir tür yıldız takvimiydi: hangi yıldızın yılın hangi gününde ilk kez şafaktan önce doğduğunu, hangisinin battığını bildiriyordu.

Ama asıl hüner, göze en az çarpan yerde saklıydı. Ay gökyüzünde sabit hızla yürümez. Yörüngesi tam çember olmadığı için kimi zaman hızlanır, kimi zaman ağırlaşır. Düzeneği yapan kişi bunu tunçtan bir çözümle karşılamıştı. Neredeyse aynı eksen üzerinde duran iki çarktan birinin üzerine küçük bir pim çakılmış, diğerinin üzerine bu pimin içinde kayacağı bir yarık açılmıştı. İki eksen birbirinden bir milimetre kadar kaydırılmıştı. Bu kaçıklık yüzünden pim yarığın içinde bazen merkeze yakın, bazen uzak çalışıyor ve aktardığı dönme hızı sürekli değişiyordu. Dahası, bu ikilinin tamamı başka bir çarkın üzerine binmişti ve o çark, Ay'ın yörüngesinin gökyüzünde 8,88 yılda bir tamamladığı yavaş kaymayı takip ediyordu. Kısacası, Hipparkhos'un Ay kuramı dişlilere çevrilmişti.

Arka yüzde iki büyük spiral oluk vardı. Üsttekinde, 5 tur boyunca kıvrılan 235 hücre sıralanıyordu. 235 ay, tam 19 yıl eder; bu, Ay ile Güneş'in takvimini uzlaştıran klasik çevrimdir. Hücrelerin içine ay adları yazılmıştı ve bu adlar Korint kökenli bir takvime aitti. Aynı yüzdeki küçük yardımcı kadranlardan biri 76 yıllık daha uzun bir düzeltme çevrimini gösteriyordu. Diğeri ise beklenmedik bir şeydi: 4 yıllık bir spor takvimi. Dört çeyreğinde Olimpia, Nemea, İsthmia ve Delfi oyunları yazılıydı; ayrıca Dodona'daki Naa oyunları ve büyük olasılıkla Rodos'taki bir başka şenlik anılıyordu.

Alttaki spiral, 4 tur boyunca 223 hücreye bölünmüştü. 223 ay, yaklaşık 18 yıl 11 gün 8 saat eder ve bu sürenin sonunda tutulmalar benzer bir düzenle tekrarlanır. Hücrelerin bir kısmında kısa işaretler vardı: o ayda Güneş ya da Ay tutulması beklendiğini, tutulmanın günün hangi saatinde olacağını bildiren işaretler. Bunun da bir yardımcı kadranı vardı ve orada 54 yıllık bir çevrim, 3 dilime ayrılmıştı: sıfır, 8 ve 16 saat. Çünkü 223 ay tam gün sayısı vermez, her tekrarda tutulma günün üçte biri kadar kayar. Yani aygıt, bir düzeltmenin düzeltmesini de taşıyordu.

Bütün bunları çeviren en büyük çarkın çapı yaklaşık 13 santimetre ve diş sayısı 223'tü. Dişler elde, tek tek, üçgen biçiminde kesilmişti. 2021'de Londra'daki araştırma ekibinin yayımladığı model, ön yüzün gezegenleri de gösterdiğini savunuyor. Bu modelin dayanaklarından biri, ön kapaktaki yazıtta okunan iki sayı: Venüs için 462, Satürn için 442. Bu sayılar, o gezegenlerin gökyüzündeki tekrar düzenini yüksek doğrulukla veren uzun çevrimlere karşılık geliyor ve elimizdeki hiçbir antik astronomi metninde geçmiyorlar. Birileri onları hesaplamıştı.

Okunabilen 3500 karakterin hiçbir yerinde yapımcının adı yok.

Elimizde yalnızca dolaylı ipuçları var. Romalı devlet adamı Cicero, "Tanrıların Doğası Üzerine" adlı eserinde, çağdaşı Posidonius'un yakın zamanda Güneş'in, Ay'ın ve 5 gezegenin hareketlerini yeniden üreten bir küre yaptığını yazar. Aynı yazar "Devlet Üzerine" adlı metninde, Arşimet'in yaptığı tunç bir gök küresinden söz eder; komutan Marcellus'un, Siraküza'nın alınmasının ardından bu küreyi Roma'ya götürdüğünü anlatır. Yani böyle makinelerin var olduğunu antik kaynaklardan biliyorduk. Bilmediğimiz şey, tarifin gerçekten bu kadar ileri olup olmadığıydı.

Nereden geldiği de açık değil. Posidonius'un okulu Rodos'taydı ve pek çok araştırmacı uzun süre Rodos'u işaret etti. Ama arka yüzdeki ay adlarının Korint kökenli takvime ait çıkması bu resmi karmaşıklaştırdı; o takvim daha çok kuzeybatı Yunanistan'da ve Korint'in batıdaki kolonilerinde kullanılıyordu. Dodona'daki oyunların kadranda yer alması bir yönü, Siraküza ihtimali başka bir yönü gösteriyor.

Tarihlendirme de tartışmalı. Geminin battığı dönem kabaca belli: milattan önce 70 ile 60 arası. Ancak aygıtın kendisi gemiden eski. Harf biçimlerine bakan uzmanlar milattan önce 150 ile 100 arasını öneriyor. Tutulma kayıtlarının dizilişinden yola çıkan bir başka çalışma, spiraldeki listenin milattan önce 205 yılında başladığını savunuyor; bu doğruysa aygıtın ardındaki bilgi Arşimet'in ölümünden yalnızca birkaç yıl sonrasına uzanıyor demektir. Bir başka öneri, milattan önce 178 yılının aralık ayındaki belirli bir günü başlangıç ayarı olarak işaret ediyor. Hiçbiri kesin değil.

Asıl ağırlığını taşıyan soru ise şu: bu bir ilk deneme olamaz. Kimse 30'dan fazla dişliyi, pim ve yarık düzeneğini, iç içe geçmiş spiral kadranları ilk denemesinde tutturamaz. Dişlerin kesim düzeni, milimetrenin altındaki toleranslar, kasanın işçiliği, yapan elin bunu daha önce de yapmış olduğunu söylüyor. Kılavuz metninin tonu da aynı şeye işaret ediyor: aygıtı bir yenilik gibi tanıtmıyor, kullanmayı bilen birine hatırlatıyor. Demek ki bir atölye vardı. Ustalar, çıraklar, denemeler, başarısız modeller, belki müşteriler. Hepsi kayıp. Geriye kalan, yalnızca bir yük gemisinin kasalarından biri battığı için var.

Arada uzun bir boşluk olduğu sık söylenir ama bu boşluk tam değil. Bizans'tan kalma, 500'lü yıllara tarihlenen dişli bir güneş saati ve takvim aygıtı biliniyor; içinde 7 çark var, yani aynı fikir bin yıl sonra hâlâ yaşıyordu. Birûnî, 1000'li yılların başında dişli takvim mekanizmalı bir usturlabı ayrıntılarıyla anlatır. Bu zincir ince ama kopuk değil ve ucunda 14. yüzyıl Avrupa'sının büyük astronomik saatleri duruyor. Antikythera Düzeneği'nin tarihteki yeri, "bin dört yüz yıl erken doğmuş bir icat" olmaktan çok, bu zincirin bugüne ulaşan en eski halkası olmak.

Deniz hâlâ aranıyor. 2012'den bu yana süren dalış programında, kapalı devre solunum cihazlarıyla ve zırhlı dalış giysileriyle çalışan ekipler batık alanından yeni buluntular çıkardı: bir tunç kol, mermer heykel parçaları, gemide ölmüş birine ait kemikler. Düzeneğin eksik kalan çarkları hâlâ orada olabilir, ya da yüz yirmi yıl önce kırılıp dağılmış olabilir.

Ama bu hikâyenin bugüne bakan en rahatsız edici yanı denizde değil, depoda. O parça 1900'de çıkarıldı, envantere geçirildi, kasaya kondu ve üzerinde "aşınmış tunç" yazıyordu. 1902'de çatladığı için fark edildi. Sonra yarım yüzyıl boyunca, ne olduğu anlaşılamadığı için neredeyse kimse dokunmadı. İçindekini görebilmek için 2005'in röntgen teknolojisi gerekti. Yani bir nesnenin değeri, onu tanıyacak bir bakışın ortaya çıkmasını bekler; o bakış gecikirse nesne kaybolmaz, sadece görünmez olur. Dünyanın müze depolarında, kataloglarda tek satırla geçilmiş, kimsenin ikinci kez bakmadığı binlerce yeşil yumru duruyor.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.