Ormanın Altındaki Izgara: Angkor'un Kayıp İlk Başkenti

Bölüm metni

Bir imparatorluğun kurulduğu şehir, bin yıl boyunca kimsenin bulamadığı bir dağın tepesindeydi — üstelik ağaçların altında, olduğu gibi duruyordu. Onu bulmak için kazmak değil, ormanı görünmez kılmak gerekiyordu. Lazer ışını yaprakların arasından geçip toprağa değdiğinde, ekranda düzgün sokaklar ve dev bir su bendi belirdi.

Yıl 1052. Bugün Tayland sınırının hemen ötesinde kalan, ovaya bakan mütevazı bir tapınağın taşına uzun bir metin kazınıyor. Sdok Kok Thom yazıtı diye bilinen bu metne, anlatının kalanında kısaca sınır yazıtı diyeceğim. Yarısı Sanskritçe, yarısı eski Kmer dilinde yazılmış; bir tapınak övgüsü değil, bir aile tarihi. Kuşaklar boyunca krallara rahiplik etmiş bir Brahman soyunun 250 yıllık hizmet kaydı. Ve o kayıt, geriye doğru sayarken tek bir sahnede düğümleniyor.

Sahne şu: 802 yılında bir kral bir dağa çıkıyor. Adı Jayavarman. Ondan öncesinde Kmer toprakları irili ufaklı beyliklere bölünmüş, birbiriyle didişen prensliklerin elinde. Jayavarman bu parçaları toparlıyor ve dağın tepesinde bir tören yaptırıyor. Yazıta göre töreni Hiranyadama adında bir Brahman yönetiyor, kralın baş rahibi Sivakaivalya da orada. Törenin amacı çift katmanlı: Jayavarman hem kendisini chakravartin, yani evrenin çevresini döndüren evrensel hükümdar ilan ediyor, hem de ülkesinin artık yazıtın "Java" dediği bir yere bağlı olmadığını, kimseye haraç ödemeyeceğini duyuruyor. O "Java"nın gerçekten Cava adası mı, yoksa başka bir siyasi merkez mi olduğu bugün hâlâ tartışılıyor; kesin olan, bir bağımsızlık beyanı olduğu. Aynı törenle devaraja denen kült kuruluyor: kralın iktidarını doğrudan tanrısal bir kaynağa bağlayan, sonraki 600 yıl boyunca Kmer krallığının belkemiği olacak bir düzenek.

Yazıt törenin yerini de veriyor. Kral, Mahendraparvata'ya, yani Büyük İndra'nın Dağı'na çıkmıştır. Ve o dağın üzerinde bir başkent kurmuştur.

Tarihçiler için bu cümle son derece somuttu. Angkor çağının başlangıç tarihi olarak kabul edilen 802, bu dağda geçiyordu. İmparatorluğun doğduğu yer burasıydı. Sorun şuydu: yer neredeydi?

Adayı bulmak zor olmadı. Angkor'un 40 kilometre kuzeydoğusunda, ovanın ortasından bir masa gibi yükselen bir kumtaşı yaylası var. Kabaca 25 kilometreye 15 kilometre; üstü 400 metre civarında düz, en yüksek noktası 500 metreye yaklaşıyor. Bugünkü adı Phnom Kulen, yani Kulen Dağı. Ovadan bakınca ufku kapatan, yağmur mevsiminde bulutların takıldığı, Angkor'un içme ve sulama suyunu besleyen ırmakların doğduğu dağ. 19. yüzyılın sonunda Fransız araştırmacı Aymonier bu yaylayı gezip yazıttaki dağın burası olması gerektiğini söyledi. 1930'larda sanat tarihçisi Philippe Stern bir ekiple çıkıp yaylanın ilk arkeolojik haritasını çıkardı; tepedeki bir piramidin içini kazdı, sonra çukuru geri doldurdu. 1960'larla 70'ler arasında Jean Boulbet, haritaya su yapılarını, setleri, kanal izlerini ekledi.

Ama bu çalışmaların hepsinden geriye kalan tablo tuhaf biçimde cılızdı. Ormanın içine dağılmış, birbiriyle ilgisiz görünen bir avuç küçük tapınak. Birkaç tuğla kule. Su izleri. Bir başkent değil, olsa olsa bir hac yeri. Kutsal bir dağ, evet; üzerinde tören yapılmış bir zirve, kesinlikle. Ama şehir yoktu. Sokak yoktu, mahalle yoktu, saray yoktu. Yazıt bir başkentten söz ediyordu, yer ise bir orman parçasıydı.

Ve o ormana girmek, 20. yüzyılın son çeyreğinde neredeyse imkânsız hale geldi. Kulen Dağı'nın konumu onu askerî açıdan kusursuz bir sığınak yapıyordu: tek bir yamaçtan çıkılıyor, tepesi düz, üstünde su var, kenarları uçurum. 1970'lerden 1990'ların ortasına kadar dağ Kızıl Kmerler'in elinde kaldı. Geride bıraktıkları şey de arkeoloji için tarif edilmez bir engeldi: mayınlar ve patlamamış mühimmat. Köylerin çevresi mayınlıydı, köyleri birbirine bağlayan yollar mayınlıydı. Bir arkeologun ormanda rastgele yürüyüp "şurada bir höyük var mı" diye bakması, kelimenin tam anlamıyla ölümcül bir fikirdi.

2008'de Fransız arkeolog Jean-Baptiste Chevance, yaylanın en yüksek noktasındaki o piramide, yerel adıyla Rong Chen'e, yani Çinlilerin Bahçesi'ne döndü. Ad, dağın tepesi denizle çevriliyken oraya bindiren Çinli gemicileri anlatan bir halk efsanesinden geliyor. Chevance oraya 120 kişilik bir işçi ekibiyle çıktı, ama önce devletin mayın temizleme ekipleri alanı taradı. Kazı, tepedeki yapının izole bir sunak değil, bir devlet tapınağı olduğunu düşündürdü: yani ortasında durduğu bir şehir olması gereken türden bir yapı.

Elinde bir hipotez vardı. Kanıtı örten şey ise 1.000 yıllık ağaçlardı.

Ormanın altını görmenin yolu, ormanı kesmek değil, ormanın arasından sızmaktı.

Kullanılan yöntemin adı havadan lazer tarama. İlkesi basit denecek kadar sade: uçağa ya da helikoptere bir tarayıcı bağlıyorsunuz, tarayıcı saniyede yüz binlerce lazer darbesi gönderiyor, her darbenin geri dönme süresini ölçüyorsunuz. Işık hızı sabit olduğuna göre süre size mesafeyi, mesafe de yüzeyin yüksekliğini veriyor. Uçağın konumu her an uydudan santimetre hassasiyetinde biliniyor. Sonuçta havadan bakılan alanın milyonlarca noktadan oluşan üç boyutlu bir kopyası çıkıyor.

Ormanda işi mümkün kılan ayrıntı şu: gönderilen darbelerin ezici çoğunluğu yapraklara çarpıp geri döner, ama küçük bir kısmı yaprakların arasındaki tesadüfi boşluklardan geçip toprağa ulaşır. Tek bir uçuşta bu "sızan" darbeler azdır. Ama uçuş hattı yeterince sık örülürse, aynı alanın üzerinden ileri geri, sonra da dik açıyla tekrar tekrar geçilirse, toprağa ulaşan noktalar birikir. Sonra yazılım işe girer: her noktanın yaprağa mı, dala mı, yoksa zemine mi ait olduğu ayıklanır, yaprağa ait olan her şey silinir. Geriye kalan, ağaçları sıfırlanmış bir yüzey modelidir. Üstüne yapay bir güneş konur, gölgeler abartılır ve toprağın 20 santimetrelik kabartıları bile gözle görünür hale gelir.

Nisan 2012'de bu Kamboçya semalarında yapıldı. Damian Evans'ın koordine ettiği Khmer Archaeology Lidar Consortium, yani Kmer Arkeoloji Lazer Konsorsiyumu, sekiz kurumun para ve izin birleştirmesiyle kuruldu; Kamboçya'nın Angkor'dan sorumlu devlet kurumu da içindeydi. Tarayıcı bir helikopterin altına monte edildi. Helikopter yaklaşık 800 metre yükseklikte, tarlayı sürer gibi paralel hatlar çizerek, sonra aynı alanı dik açıyla yeniden tarayarak uçtu. Toplam uçuş süresi 20 saatti. Taranan alan 370 kilometrekare: Angkor'un merkezi, çevresindeki birkaç tapınak kompleksi ve Kulen Dağı'nın üzerinde küçük bir blok. O bloğun büyüklüğü sadece 37 kilometrekareydi. Bütçe sınırlıydı; dağın tamamını taramaya yetmiyordu. Chevance'ın hipotezi doğruysa, şehrin en azından merkezinin o dar dikdörtgenin içine düşmesi gerekiyordu.

Uçuşlar bittikten sonra beklemek gerekti. Ham veri işlenmemiş halde milyarlarca koordinattan ibarettir; zemin ayıklaması, düzeltmeler, model üretimi haftalar alır. Evans sonradan o anı anlatırken, bir şehrin ormanın altında bir yerde olduğundan şüphelenmekle, bütün yapının böylesine bir netlik ve kesinlikle karşınızda belirmesi arasındaki farkın olağanüstü olduğunu söyleyecekti.

Çünkü ekranda beliren şey bir ipucu değildi. Bir plandı.

Sonuçlar 2013'te Amerikan Ulusal Bilimler Akademisi'nin dergisinde yayımlandı ve tek bir uçuş kampanyası, bir bölgenin arkeolojisini yeniden yazmanın mümkün olduğunu gösterdi. Bunun üzerine ikinci ve çok daha büyük bir kampanya örgütlendi: Cambodian Archaeological Lidar Initiative, yani Kamboçya Arkeolojik Lazer Girişimi. 2015'te bu ekip yaklaşık 1.900 kilometrekarelik dev bir alanı taradı ve bu kez Kulen Dağı'na 975 kilometrekare ayırdı. Yani yaylanın neredeyse tamamı, kenarlarındaki uçurumlarla birlikte, milimetrik bir kabartma haritaya dönüştü.

Ama lazer verisi tek başına arkeoloji değildir. Ekranda gördüğünüz her çizgi, yerde gerçekten bir şey olduğu anlamına gelmez; modern bir orman yolu da, eski bir tarla sınırı da, doğal bir kaya sırtı da benzer görünebilir. Bu yüzden 2012 ile 2017 arasında ekipler ormana girdi. Mayın temizleme ekipleriyle birlikte çalışarak, ekranda işaretlenmiş noktalara tek tek gittiler. 598 yeni yapı yerinde doğrulandı: höyükler ölçüldü, setlerin kesitleri açıldı, tapınak kalıntılarının tuğlaları tarihlendirildi, toprak örnekleri alındı.

Doğrulama bittiğinde ellerinde şu vardı: yazıtta adı geçen ama yeryüzünde izi bulunamayan başkentin, iki boyutlu bir haritası. Sonuçlar 2019 Ekim'inde, arkeoloji dergisi Antiquity'de, yani Antik Çağ dergisinde yayımlandı. Makalenin ilk yazarı Chevance, ortak yazarları arasında Evans ve Kamboçyalı arkeologlar vardı.

Ve o haritada görünen şey, kimsenin beklediği gibi bir orman yerleşimi değildi.

Ağaçlar silinince ortaya çıkan ilk şey, doğanın asla üretmediği bir biçimdi: düz çizgi. Kilometrelerce süren, birbirine paralel, birbirini dik açıyla kesen düz çizgiler.

Bunlar toprağa gömülü duvarlar değil, yükseltilmiş toprak setlerdi. Ormanın içinde yürürken bir metrelik bir tümsekten ibarettirler, fark etmezsiniz. Havadan, ağaçlar kaldırıldığında ise bir şehir planının iskeleti olduklarını görürsünüz. Dört ana kuzey-güney ekseni sayıldı; en uzunu yaklaşık 10 kilometre boyunca kesintisiz gidiyordu. Altı ana doğu-batı ekseni vardı; en uzunu 15 kilometreye ulaşıyordu. Ve bu eksenler pusulanın yönlerine göre hizalanmıştı; rastgele değil, kasten.

Eksenlerin kesişmesinden çıkan kareler de düzenliydi: her biri kabaca 1,5 kilometre kenarlı parseller. Bu büyük karelerin içi ise daha küçük bölmelere ayrılmıştı; 1 ile 4 hektar arasında değişen, sınırları hendekler ve alçak setlerle çizilmiş yerleşim adacıkları. Bu adacıkların içinde su birikintileri, evlerin oturduğu düzleştirilmiş platformlar, bahçe izleri vardı. Yani sadece bir imar planı değil, o planın içini dolduran gerçek bir hayat.

Toplam kentsel alan 40 ila 50 kilometrekare olarak ölçüldü. Bu, bir kasaba değil, bir metropol ölçeği.

Izgaranın kalbinde iki yapı duruyordu. Biri, Chevance'ın 2008'de kazdığı zirvedeki piramitti: Çinlilerin Bahçesi. Yaylanın en yüksek noktasında, tabanı yaklaşık 100 metre kenarlı, sıkıştırılmış toprak ve lateritten yükselen kademeli bir tepe. Yukarı çıktıkça daralıyor, en üstte 15 metrelik bir teras kalıyor. Kmer devlet tapınaklarının klasik biçimi budur: yeryüzünde inşa edilmiş bir kutsal dağ. Angkor'un bütün büyük tapınakları, Angkor Wat da dahil, bu şemanın torunlarıdır. Ve burada o şema, gerçek bir dağın tepesine oturtulmuştu.

İkincisi, tapınağın hemen yanındaki geniş, kare bir çevre duvarı alanıydı; yerel adıyla Banteay, yani hisar. Angkor kentlerinde bu konumda ne olduğu bellidir: kraliyet sarayı. Burada yapılan kazılardan alınan örneklerin radyokarbon tarihleri 8. yüzyılın sonu ile 9. yüzyılın başını verdi. Yani tam olarak Jayavarman'ın 802'de dağa çıktığı ve 835'e kadar hüküm sürdüğü dönem.

Bir de sayılması en zor, anlamlandırılması en zor şey vardı: höyükler. Lazer verisinde 366 tane toprak yığını, 15 ayrı kümede toplanmış halde belirdi. Bu, Angkor dünyasında bugüne dek saptanmış en yoğun höyük yığılması. Ne oldukları hâlâ kesin değil: mezar olabilirler, ev platformu olabilirler, tören alanları olabilirler. Düzenli aralıklarla, sıralar halinde dizilmiş olmaları rastlantı olmadıklarını gösteriyor, ama içlerini açan az sayıda kazı henüz tek bir cevapta birleşmiş değil.

Bütün bunların toplamının neden önemli olduğunu anlamak için Angkor'a bakmak gerekiyor. Angkor, sonraki 600 yıl boyunca büyüdü. Her kral bir tapınak ekledi, bir havuz kazdırdı, bir yol açtırdı; sonuç, üst üste binmiş, birbiriyle çelişen, organik bir yığışmadır. Angkor bir plandan değil, zamandan doğdu.

Dağdaki başkent ise tersiydi. Izgara, üzerine kurulduğu araziyi hiç umursamıyordu; tepeleri de, dereleri de aynı kararlılıkla kesiyordu. Bu, şehir büyüdükçe oluşmuş bir düzen değil, şehir kurulmadan önce çizilmiş bir düzendi. Birileri boş bir yaylaya bakmış ve üzerine soyut bir geometri dayatmış. Kmer dünyasında bunun bilinen ilk örneği burasıydı: merkezî olarak tasarlanmış, büyük ölçekli, ızgara planlı bir kent.

Ve bu, 802 törenine bambaşka bir anlam yüklüyor. Jayavarman dağa sadece taç giymeye çıkmamıştı. Bir yönetim biçiminin prototipini kurmaya çıkmıştı. Merkezde devlet tapınağı, yanında saray, çevresinde ölçülmüş parseller, hepsini birbirine bağlayan eksen yolları. Sonraki altı yüzyıl boyunca Kmer krallarının ovada tekrar tekrar uygulayacağı şablon, ilk kez o yaylanın üzerinde kâğıda dökülmüştü.

Ama aynı harita, planın bir yerinde durduğunu da gösteriyordu.

Izgaranın doğu kanadında, veride garip bir şey vardı. Devasa bir toprak set, kilometrelerce düz gidiyor, sonra keskin bir dönüşle kuzeye kıvrılıyor ve bir yerde, hiçbir şeye bağlanmadan, ortada kesiliyordu.

İki set parçası birlikte bir L oluşturuyordu. Bunlardan doğudaki, yerel adıyla Thnal Mrech, yani Biber Yolu, yaklaşık 1 kilometre uzunluğunda. Ölçüler alındığında amacı belli oldu: bu bir yol değil, bir barajdı. Tamamlansaydı arkasında 1.050 metreye 330 metrelik bir su kütlesi tutacaktı; 35 hektarı aşan yapay bir göl. Kmer mühendisliğinde bu tür yapay havuzlara baray denir ve krallığın hem tarımsal hem törensel omurgasıdırlar.

Havuzun merkez ekseni uzatıldığında çizgi tam olarak nereye düşüyordu? Zirvedeki tapınağa. Yani su ile tapınak aynı kompozisyonun parçalarıydı; biri diğerine göre konumlandırılmıştı. Bu bir çiftlik göleti değil, kentin simgesel merkezini tamamlayacak anıtsal bir eserdi.

Ve hiç dolmadı.

Sorunun kaynağı coğrafyaydı. Bir baraj, arkasında toplanacak su varsa işe yarar. Ovada bunu yapmak kolaydır; yukarıdan gelen bütün akarsuları keser, toplarsınız. Ama siz zaten dağın tepesindeyseniz, yukarınızda kimse yoktur. Yaylanın kendi yağmur toplama havzası dar, dereleri küçük, üstelik eğimleri havuzun olması gereken yerden başka yönlere bakıyor. Yani suyu getirmek için önce suyu ikna etmek gerekiyordu.

Lazer haritası bu ikna çabasının bütün izlerini gösteriyor. Dereleri yatağından çıkarıp yeni yönlere sokan yönlendirme kanalları. Akışı bölen, birleştiren, yavaşlatan setler. Kayanın içine oyulmuş, su seviyesini denetlemeye yarayan savak ve kapak yuvaları. Yaylanın kenarına gelip uçurumdan aşağı, ovaya doğru su indiren kanallar. Bunlar bir köyün altyapısı değil; bir devletin binlerce kişiyi aylarca seferber etmesini gerektiren işler. Chevance'ın vurguladığı gibi, setler devasa ve devasa bir insan gücü istiyorlar.

Sonra durdu. Baraj yarım kaldı, havuz hiç su tutmadı, ızgaranın bazı eksenleri boşlukta bitti.

Neden durduğunun tek ve kesin bir cevabı yok; Antik Çağ dergisindeki makale de ısrarla tek bir cevap vermiyor. Ama birkaç şey biliniyor. Birincisi: Jayavarman ömrünün son dönemini dağın üzerinde geçirmedi. Aşağıya, ovaya, Angkor'un ilk çekirdeğini oluşturacak bölgeye indi ve 835'te orada öldü. Yani başkent, kurucusunun sağlığında taşındı.

İkincisi toprakla ilgili. Yayla toprağı ince ve kumtaşı üstünde duruyor; verimli değil. Dağdaki nüfusun ovadaki gibi sulu pirinç tarımı değil, ormanı yakıp açarak ekim yaptığı, birkaç sezon sonra başka bir parçaya geçtiği anlaşılıyor. Bu tarım biçimi kısa vadede besler, uzun vadede tüketir. Yayladaki su birikintilerinden alınan çökel örnekleri, o dönemde büyük ölçekli ağaç kesimine işaret eden yoğun bir erozyon izi taşıyor. Yani yaylanın üstündeki toprak, aşağı akıyordu.

Üçüncüsü de aritmetik. 40 kilometrekarelik bir kenti besleyecek su, hiç dolmayan bir havuzdan gelemez. Dağın tepesinde kurulan simgesel kusursuzluk, dağın tepesindeki fiziksel gerçekle çelişiyordu. Kutsallık yukarıdaydı, su aşağıda.

Şehir terk edildikten sonra dağ boşalmadı, ama dönüştü. Yarım kalan barajın sırtı yüzyıllar sonra bambaşka bir işe yaradı: 10. ve 11. yüzyıllarda Biber Yolu setinin iki yanına seramik fırınları dizildi. Burada yeşil sırlı taş hamurlu kaplar, kutular, şişeler, çatı kiremitleri üretildi; fırınlardan birinin radyokarbon tarihleri 11. yüzyılın başında, Suryavarman'ın saltanatı çevresinde kümeleniyor. Kmer dünyasının sırlı seramik teknolojisinin en önemli merkezlerinden biri, terk edilmiş bir barajın üstünde kuruldu.

Ve dağın kendisi de yeni bir rol üstlendi. Yaylanın güneydoğu eteklerinde, kabaca 2 kilometrelik bir hat boyunca yapılan yüzey araştırmalarında 145 taş ocağı noktası belirlendi. Angkor'un büyük tapınaklarının kumtaşı bloklarının önemli bir bölümü buradan çıkarıldı ve kanallarla ovaya taşındı. Bir zamanlar başkentin durduğu dağ, sonraki başkentin hammadde deposu oldu. Şehri taşımışlardı; şimdi dağı parça parça taşıyorlardı.

Dağda öğrenilen ders aşağı indi, ve yanlış ders indi.

İnen şey biçimdi: merkezde devlet tapınağı, yanında saray, yanında büyük bir su havuzu, hepsini bağlayan eksen yolları. Bu şablon ovada tekrarlandı, sonra büyütüldü, sonra yeniden büyütüldü. Angkor'un ünlü baraylarının en büyükleri kilometrelerce uzunluğa ulaştı. Kentin çevresindeki kanal, hendek, set ve gölet ağı zamanla 1.000 kilometrekareyi aşan bir alana yayıldı. Bu, sanayi öncesi dünyanın bilinen en geniş yerleşim ağlarından biriydi ve tamamen tek bir fikrin üzerinde duruyordu: suyu yönetebilen, iktidarı yönetir.

Ovada bu fikir yürüdü, çünkü ovada su vardı. Muson yağmurları geliyordu, Kulen Dağı'ndan doğan ırmaklar iniyordu, büyük göl mevsimlik olarak şişip çekiliyordu. Sistem yüzyıllarca çalıştı ve yüz binlerce insanı besledi.

Ama karmaşıklığın bir bedeli vardır: birbirine kenetlenmiş bir sistem, en zayıf halkası kadar dayanıklıdır. Bunun kanıtı Kamboçya'nın kendisinden değil, komşu topraklardaki ağaçlardan geldi. Brendan Buckley'nin yönettiği ekip, Vietnam'ın güneyindeki uzun ömürlü ağaçların yıllık halkalarını okuyarak yedi buçuk yüzyıllık bir yağış kaydı çıkardı. Halkalar iki felaket gösteriyordu. Birincisi 1330'lardan 1360'lara uzanan, otuz yıla yayılan bir mega kuraklık. İkincisi 1400'lerden 1420'lere kadar süren, daha kısa ama daha sert bir kuraklık; bu ikincisinin izi dönemin yazılı kayıtlarında da var.

Asıl yıkıcı olan ise kuraklığın kendisi değil, arasına giren şeydi. Uzun kurak yılların arasına, olağanüstü şiddetli birkaç yağışlı mevsim sıkıştı. Normal bir musonda Angkor'un ağı bu suyu kaldırırdı. Ama yıllarca kurumuş, çatlamış, çıplak kalmış bir havzaya aniden boşalan su, beraberinde toprağı da getirir. Kanallar tıkandı, setler yarıldı, dolmuş yataklar suyu taşımaz oldu. Onarım, çöküşten yavaş kaldı.

Yani imparatorluk susuzluktan değil, kendi suyunun kontrolünü kaybetmekten yara aldı. Üstelik bu, altı yüzyıl önce dağın tepesinde çok daha küçük ölçekte prova edilmiş bir başarısızlığın büyütülmüş haliydi. Orada da su, planın gerektirdiği yere gelmemişti. Aradaki fark ölçek ve süreydi: dağda birkaç on yılda anlaşıldı, ovada altı yüzyıl sürdü.

Bugün o yaylanın üstünde yaklaşık 5.000 kişi yaşıyor. 1993'te milli park ilan edilen alan 2023'te genişletilerek 62.883 hektara çıkarıldı. Kamboçya, yaylayı 1992'den beri UNESCO Dünya Mirası aday listesinde tutuyor. Ama koruma, kâğıt üzerindeki statüyle bitmiyor: kaçak ağaç kesimi sürüyor, tapınak kalıntılarından heykel sökülüyor, turizm baskısı artıyor, arazi anlaşmazlıkları büyüyor.

Ve mayınlar hâlâ orada. Arkeoloji ve Kalkınma Vakfı, Kamboçya'nın mayın temizleme kurumuyla birlikte 2008 ile 2022 arasında 39 ayrı alanda toplam 39 hektardan fazla araziyi temizledi. Bu, kazı yapılabilsin diye açılan alan. Bir tapınağı kazmadan önce toprağı silahtan arındırmak gerekiyor. Yaylanın 40 kilometrekarelik kentsel alanının yanında 39 hektarın ne kadar küçük bir sayı olduğunu görmek için hesap yapmaya gerek yok.

Lazerin bulduğu şey, aslında bir şehir değildi. Bir şehrin planıydı. Yüzeyin altında hâlâ neredeyse hiç dokunulmamış duran, yalnızca bir avuç noktası açılmış bir plan. 366 höyüğün içinde ne olduğunu bilmiyoruz. Parsellerde kimlerin, kaç kişinin yaşadığını bilmiyoruz. Barajın hangi yıl, hangi kararla durdurulduğunu bilmiyoruz. Bunların hepsi hâlâ toprakta duruyor.

Ormanın bu hikâyedeki rolü de ikili. Bin yıl boyunca şehri gizledi, kimsenin görmesine izin vermedi. Ama aynı bin yıl boyunca onu korudu da: ovada olsaydı o setler sürülür, o parseller düzlenir, o höyükler yol dolgusu olurdu. Ağaçlar şehri sakladıkları için sakladılar.

Şimdi ağaçların altında ne olduğunu biliyoruz ve ağaçlar hızla azalıyor. Yayla, gizlendiği örtüyü kaybederken kazılmayı bekliyor. Ve o düz çizgiler, 1.200 yıl önce boş bir dağın üzerine bir imparatorluk hayali çizen insanların bıraktığı geometri, hâlâ orada duruyor; bir gün birinin gelip kenarından değil, tam ortasından kazmaya başlamasını bekliyor.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.