Turba Altındaki Vinland: Kolomb'dan Beş Asır Önce

Bölüm metni

Bir sünger avcısı değil, bir balıkçı: adamın "şu tümsekler eski Kızılderili kampı" diye gösterdiği çimen kabartıları, aslında Kristof Kolomb'dan dört yüz yetmiş bir yıl önce Atlantik'i geçmiş insanların evleriydi. Kimse tam yılı bilmiyordu — ta ki gökyüzünde patlayan bir fırtınanın bir ağacın halkalarına bıraktığı iz okunana dek. Kesilen o kütük, tarihi tek bir yıla, tek bir mevsime kadar itiraf etti.

Kuzey Atlantik'in kışları, insanın hikâye anlatma ihtiyacını keskinleştirir. Karanlık aylarda İzlanda'da uzun evlerin içinde, is kokan bir ateşin çevresinde anlatılan şeylerin bir kısmı yüzyıllar sonra yazıya geçti. Bunların arasında iki metin vardı ki, altı yüz yıl boyunca ciddiye alınmadılar. Biri Grænlendinga saga, yani Grönlandlıların Sagası; öteki Eiríks saga rauða, yani Kızıl Erik'in Sagası. İkisi de aynı şeyi iddia ediyordu: Grönland'da yaşayan bir avuç İskandinav çiftçi ve denizci, batıya doğru yelken açmış ve bilinen dünyanın kenarında bir kıta bulmuştu.

Sagaların anlattığı sıralama şöyleydi. Bjarni Herjólfsson adında bir tüccar, İzlanda'dan Grönland'a giderken sisin içinde rotasını kaybetti. Karanlıktan çıktığında sancak tarafında ormanlık, alçak, tanımadığı bir kıyı gördü. İnmedi. Rotasını düzeltip Grönland'a vardı ve gördüğü şeyi anlattı. Yıllar sonra Kızıl Erik'in oğlu Leif Eiríksson, Bjarni'nin gemisini satın aldı ve o kıyıyı aramaya çıktı. Batıya vardığında üç ayrı ülke buldu ve her birine gördüğü şeye göre ad verdi: kayalık, çorak ve buzul kenarlı olana Helluland, yani Yassıtaş Ülkesi; kumsalları ve ormanlarıyla ikinci ülkeye Markland, yani Orman Ülkesi; ve daha güneyde, çayırlı, ılıman, kışın bile hayvanların dışarıda kalabildiği üçüncüsüne Vínland, yani kabaca Üzüm Ülkesi.

O üçüncü ad hem sagaların en çekici hem de en kuşkulu tarafıydı. Metinler orada yabani asma bulunduğunu, üzümden şarap yapılabileceğini, ekilmeden biten buğdaya benzer bir tahıl olduğunu söylüyordu. Kuzey Atlantik'in buz gibi sularını bilen herkes için bu, masal gibiydi. Grönland'ın batısında üzüm mü olurdu?

Yalnız bu iddia sagalarla sınırlı değildi. Sagalar yazıya geçmeden çok önce, 1070'lerde, Almanya'da bir din adamı olan Bremenli Adam, Hamburg ve Bremen başpiskoposlarının tarihini yazarken Danimarka kralı Sven Estridsen'in kendisine anlattıklarını da not düştü. Kral, okyanusta bir ada daha olduğunu söylemişti; oraya Vinland deniyordu, çünkü kendiliğinden yetişen asmalarda çok iyi şarap veren üzümler vardı. Bu satırlar, Kolomb'un doğumundan neredeyse dört yüz yıl önce yazıldı ve Avrupa edebiyatının Amerika kıtasına dair bilinen en eski kaydıdır.

Sorun şuydu: elde tek bir kanıt yoktu. Sagalar birbiriyle çelişiyordu bile. Grönlandlıların Sagası ayrı ayrı seferlerden söz ediyor, Kızıl Erik'in Sagası aynı olayları başka kişilere dağıtıyor, kimin nereye gittiği metinden metne değişiyordu. İkisi de olaylardan iki yüz yıl kadar sonra kâğıda geçmişti. Sözlü anlatı, taşındığı her nesilde biraz aşınır, biraz büyür. Tarihçiler için bu, üzerine bir kıtanın keşif tarihini kurabileceğiniz bir zemin değildi.

Ondokuzuncu yüzyıl ve yirminci yüzyılın başı, işi daha da kötüleştirdi. İskandinav kökenli göçmenlerin Kuzey Amerika'daki varlığını meşrulaştırmaya çalışan bir romantizm dalgası, ortalığı sahte kanıtla doldurdu. Minnesota'da tarlada bulunduğu söylenen runik yazılı taşlar, tesadüfen ortaya çıkan miğferler, üzerinde Viking gemisi çizili paslı demir parçaları. Neredeyse hepsi sahte çıktı ya da hiçbir zaman doğrulanamadı. Yüzyılın ortasında ünlü bir parşömen haritanın Vinland'ı gösterdiği iddia edildi; on yıllar süren tartışmadan sonra mürekkebindeki modern bileşenler bunun da bir sahtecilik olduğunu kesinleştirdi.

Böylece garip bir denge oluştu. Bir yanda, birbirinden bağımsız iki ortaçağ kaynağı ısrarla aynı şeyi söylüyordu. Öte yanda, o iddiayı destekleyen her somut nesne elde tutulunca dağılıyordu. Sagaların vaat ettiği ülke, haritanın üzerinde değil, yalnızca metnin içinde duruyordu.

Bu kilidi açacak şey, ne bir belge ne de bir tartışma olacaktı. Toprağın altında, kimsenin dikkatini çekmeyen bir yerde, çimenle kaplı birkaç tümsek yüzyıllardır bekliyordu.

1960 yazında Norveçli bir kâşif ve yazar olan Helge Ingstad, Kuzey Amerika'nın doğu kıyısını güneyden kuzeye tarayarak ilerliyordu. Yöntemi basitti ve tam da bu yüzden işe yaradı. Sagalardaki mesafe ve gün tarifleriyle uğraşmak yerine, daha eski bir ipucunu izliyordu: 1590 dolaylarında İzlanda'da bir kilise okulunun müdürü tarafından çizilmiş bir harita. O harita Vinland'ın kuzey burnunu belirli bir enleme, kabaca İrlanda'nın güney kıyısı hizasına yerleştiriyordu. Ingstad bu enleme baktığında karşısına adanın kuzey ucu çıkıyordu; Newfoundland'ın kuzeye doğru uzanan uzun, rüzgârlı yarımadası.

Kıyıda köy köy dolaştı ve her yerde aynı soruyu sordu: buralarda toprakta eski, tuhaf, kimsenin açıklayamadığı izler var mı?

Adanın en kuzey ucundaki küçük balıkçı yerleşiminde bu soruya bir cevap geldi. Yerin adı L'Anse aux Meadows'du; Fransızca ve İngilizceden karışmış, kabaca Çayır Koyu diye çevirebileceğimiz bir isim. Orada yaşayan bir balıkçı, George Decker, Ingstad'ı köyün biraz dışına götürdü. Denize bakan alçak bir taraçada, bir derenin kenarında, çimenle kaplı bir dizi tümsek vardı. Köylüler onlara yüzyıllardır alışkındı. Aralarında yaygın kanı, buranın çok eski bir yerli kampı olduğuydu. Kimse kazmamıştı, kimse merak etmemişti; balıkçılıkla geçinen bir yerde toprağın altındaki tümseklerin pratik bir değeri yoktu.

Ingstad o tümseklere baktığında başka bir şey gördü: çökmüş kesek duvarlar. İskandinavya'da ve İzlanda'da bu yapı biçimini biliyordu. Ağaç iskeletin üzerine kalın çim keseklerinin istiflenmesiyle yapılan, çatısı da çim olan, yıkıldığında geriye tam da böyle yumuşak hatlı bir tümsek bırakan evler.

Ertesi yıl kazı başladı ve işin bilimsel yükünü arkeolog Anne Stine Ingstad üstlendi. 1961 ile 1968 arasında yedi kazı sezonu boyunca alan katman katman açıldı. Sonradan Kanada Parklar İdaresi adına yürütülen çalışmalar, özellikle arkeolog Birgitta Wallace'ın uzun yıllara yayılan araştırmaları, tabloyu tamamladı.

Ortaya çıkan şey bir köy değildi, bir kamptı; ama sıradan bir kamp da değildi. Sekiz yapının kalıntısı belirlendi. Bunlar üç kümede toplanmıştı ve her kümede büyük bir salon ile ona bağlı küçük yapılar vardı. En büyüğü yaklaşık 29 metreye 16 metre ölçüsündeydi, içi odalara bölünmüştü ve İzlanda ile Grönland'daki dönemin varlıklı çiftliklerinin salonlarıyla aynı mimari mantığı taşıyordu. Yapıların arasında bir demirci ocağı, bir kömür fırını ve marangozluk artıklarıyla dolu alanlar bulundu. Kıyıya yakın kısımda tekne onarımına dair izler vardı.

Ama asıl konuşan şey, orada olmayanlardı. Mezarlık yoktu. Hiçbir insan gömüsü çıkmadı. Ahır yoktu, hayvan ağılı yoktu, kışlık ot deposu yoktu. Tarım yapıldığına dair hiçbir iz yoktu. Kalıcı bir yerleşimin toprakta bıraktığı o kalın, yıllar içinde birikmiş çöp katmanı yoktu.

Sekiz yapı, tahminlere göre 30 ile 160 arasında değişen bir insan topluluğunu barındırabilecek büyüklükteydi. Ama o topluluk oraya ölmeye ve gömülmeye gelmemişti. Kışı geçirip baharda yola çıkacak, gemisini onarıp yeniden denize inecek insanların yeriydi burası.

Yani Ingstad'ların bulduğu şey, sagaların vaat ettiği ülkenin kendisi değildi. Ona açılan kapıydı.

Kesek duvarlar tek başına kimliği kanıtlamaz. Bir yapının İskandinav olduğunu söylemek için elinizde başka bir şey olmalı: elle tutulur, üretim geleneği belli, o kültüre ait olduğu tartışmasız nesneler.

Çayır Koyu'nda kazılar boyunca 800'ü aşkın nesne çıktı. Bu, sayı olarak kulağa etkileyici gelse de, çoğu demir çivi parçası, perçin, curuf ve yontma artığıydı. Belirleyici olan avuç dolusu buluntuydu.

Bunların en önemlisi, bronzdan yapılmış halka başlı bir giysi iğnesiydi. Pelerini omuzda tutturmaya yarayan, halkası iğnenin ucunda serbestçe dönen bu tip toka, İskandinav ve Kelt dünyasında yüzyıllarca kullanıldı ve o yüzyıllarda Kuzey Amerika'nın hiçbir yerli kültüründe benzeri yoktu. Bronz döküm tekniği de öyle. O iğne toprağa düştüğü anda, kimliğin imzasıydı.

İkinci nesne bir sabuntaşı ağırşaktı. Ağırşak, elle iplik eğirirken iğe takılan, hareketi düzenleyen delikli bir ağırlıktır. Yanında iğne bileme izleri taşıyan küçük bir bileğitaşı ve kemikten yapılmış bir iğne bulundu; bu iğne, İskandinav dünyasında yaygın olan ve tek iğneyle yapılan bir örgü tekniğinde kullanılan türdendi. Ayrıca taştan oyulmuş bir kandil çıktı.

Bu üç dört küçük nesne, alanın karakterini değiştirdi. Çünkü dönemin İskandinav toplumunda iplik eğirmek ve dokumak kadınların işiydi. Ağırşağın ve iğnenin varlığı, buranın yalnızca gemi tamir eden erkeklerden ibaret olmadığını gösteriyordu. Sagalarda Kuzey Amerika'ya giden seferlerde kadınların da bulunduğu, hatta bir bebeğin orada doğduğu anlatılır. Toprak, metnin bu ayrıntısını doğruladı.

Demirci ocağı ayrı bir hikâyeydi. İskandinavlar bataklık cevheri denen, sulak alanlarda doğal olarak biriken düşük kaliteli demir oksidi işlemeyi biliyorlardı. Çayır Koyu'nda bunu yaptılar; bataklıktan cevher topladılar, kömür yaktılar, eritip demir elde ettiler. Bu, Amerika kıtasında bilinen ilk demir izabesidir. Üretim miktarı ise şaşırtıcı derecede küçüktü: elde edilen demirin ancak 100 ila 200 çivi yapmaya yeteceği hesaplandı.

Bu rakam, alanın ne olduğunu tek başına anlatır. Bir koloni kurulmuyordu. Fırtınada zorlanmış bir gemi tekrar denize indirilebilsin diye çivi dövülüyordu.

Buluntuların dağılımı da aynı yöne işaret etti. Uzun süre yaşanan yerlerde toprak, kaybedilmiş boncuklarla, kırılmış kaplarla, düşürülmüş küçük eşyalarla dolar. Burada öyle bir birikim yoktu. Kemik kalıntıları geyik, fok ve balina avlandığını gösteriyordu; yani beslenme tamamen dışarıdan, avdan ve denizden geliyordu. Ekilmiş bir tarla, otlatılan bir sürü yoktu.

Radyokarbon ölçümleri alanı 990 ile 1050 yılları arasına yerleştirdi. Bu, sagaların anlattığı zamanla örtüşüyordu ama tam olarak ne kadar sürdüğü belirsizdi. Kimi araştırmacı yirmi yıl kadar bir kullanım öngördü, kimi daha uzun aralıklı ziyaretlerden söz etti. Kesin olan, bu insanların gelip, bir süre kalıp, sonra her şeyi toplayıp gittiğiydi. Yapılar yakılmamış, terk edilmiş, çökmeye bırakılmıştı.

1968'de alan Kanada'nın ulusal tarihî sitleri arasına alındı, 1978'de ise Birleşmiş Milletler'in dünya mirası listesine girdi. Bugün Grönland'ın dışında, Kolomb öncesi Avrupa varlığının tartışmasız kabul edilen tek arkeolojik alanı olma özelliğini koruyor. Buluntuların büyük bölümü Kanada Tarih Müzesi'nde saklanıyor.

Ama bu buluntular arasında bir tanesi vardı ki, alanın kendisinden çok, alanın ötesini anlatıyordu.

Yerleşimin yanındaki turba bataklığı, arkeologlar için beklenmedik bir hazine oldu. Turba, oksijeni dışarıda tutar; içine düşen organik madde çürümek yerine korunur. Odun, tohum, kabuk, yüzyıllar boyunca neredeyse olduğu gibi kalır.

O bataklıktan üç adet ceviz çıktı. Yanlarında da aynı ağacın odunundan bir parça vardı ve o parçanın üzerinde metal aletle kesildiğine dair izler bulunuyordu.

Cevizin türü, beyaz cevizdi; İngilizcede butternut denen ağacın meyvesi. Ve işte kritik nokta burada. Beyaz ceviz Newfoundland'da yetişmez. Yetişmediği gibi, o dönemde de yetişmiyordu; ağacın doğal yayılış alanının kuzey sınırı, Kanada'nın doğusundaki New Brunswick bölgesinin kuzeydoğusudur. Kuş taşımaz, dalga getirmez, akıntı sürüklemez. O ceviz oraya kendiliğinden gelmedi. Birileri onu topladı, gemiye koydu ve en az 1000 kilometre kuzeye taşıdı.

Bu, tek başına bir yolculuk kanıtıdır. Ama ikinci bir katmanı daha var ve o katman sagaların en fantastik görünen iddiasını yere indiriyor.

Beyaz ceviz, yabani asmanın yetiştiği bölgelerle neredeyse aynı kuşakta yetişir. Dahası, ikisi de aynı mevsimde olgunlaşır. Yani cevizi toplayan insanlar, cevizi toplayabildikleri anda ve yerde, olgun yabani üzümün de yanı başında olduğu bir coğrafyadaydılar. Grönland'ın batısında şarap yapılabilecek üzüm bulunduğu iddiası, altı yüz yıl boyunca sagaların güvenilirliğini zedeleyen ayrıntıydı. Bataklıktan çıkan üç ceviz, o ayrıntıyı ayakta tuttu.

Birgitta Wallace bu bulgudan yola çıkarak alanın nasıl okunması gerektiğini yeniden kurdu. Ona göre Çayır Koyu, Vinland'ın kendisi değildi. Vinland bir nokta değil, bir bölgeydi: kuzeyde Belle Isle Boğazı'ndan güneyde Northumberland Boğazı'na uzanan, Saint Lawrence Körfezi'ni çevreleyen geniş kıyı kuşağı. Çayır Koyu bu kuşağın kuzey kapısıydı. Sagalarda Straumfjörð, yani Akıntı Körfezi diye anılan üs, büyük olasılıkla burasıydı. Metinlerde anlatılan ve kum sığlıkları, nehir ağzı, sert ağaçlar ve yabani üzümle betimlenen güneydeki yer, Hóp ise çok daha aşağıdaydı; Wallace bunun New Brunswick'in doğusundaki Miramichi ya da Chaleur körfezi dolaylarına denk geldiğini savunuyor.

Mantık şu şekilde işliyor. Grönland'daki İskandinav yerleşimleri ağaçsızdı. Kereste, orada bir lüks değil, hayatta kalma malzemesiydi; gemi, ev, alet, hepsi ona bağlıydı. Batıdaki kıyı ise ormanla kaplıydı. Çayır Koyu, Grönland'dan gelen gemilerin toplandığı, onarıldığı ve güneye açıldığı bir aktarma noktası olarak çalışıyordu. Yükleme yeri burasıydı, kaynak alanı çok daha güneydeydi.

Ve bu noktada anlatı, elimizde kanıtı olmayan bir boşluğa giriyor. Çünkü o güneydeki yer, henüz bulunamadı. Sagaların en ayrıntılı tarif ettiği kamp, üzümün ve cevizin ülkesi, bugün hâlâ toprağın altında bir yerde ya da hiç iz bırakmadan yok olmuş durumda. Onlarca yıldır Yeni İngiltere kıyılarında, Saint Lawrence Körfezi çevresinde, Baffin Adası'nda arama yapıldı; ortaya çıkan her aday alan ya yerli kültürlere ait çıktı ya da tartışmalı kaldı.

Peki neden kaldılar da neden gittiler? Sagalar bu konuda tek bir cevap veriyor: karşılaştıkları insanlar. Metinler yerli halkları skrælingjar diye adlandırır; küçümseyici bir sözcüktür ve kimlerden söz edildiği belirsizdir. Bölgenin o çağdaki nüfusuna bakılırsa ataları farklı gruplar olabilir. Anlatılarda önce ihtiyatlı bir takas var; kumaş ve süt karşılığında kürk. Sonra bir yanlış anlaşılma, bir kavga, oklar. Leif'in kardeşi Thorvald, sagaya göre bir okla vurularak ölür ve batıdaki topraklarda gömülen ilk Avrupalı olur.

Aritmetik acımasızdı. Grönland'daki tüm İskandinav nüfusu birkaç bin kişiyi geçmiyordu ve kaynak üssü buz gibi bir adaydı. Yeni kıtada ise, yerleşmek istedikleri her koyun ardında kalabalık, örgütlü ve o coğrafyayı binlerce yıldır tanıyan halklar vardı. Bir gemi dolusu insanla kalıcı bir ayak izi bırakmak mümkün değildi. Kereste taşımaya devam etmiş olabilirler; ama yerleşmekten vazgeçtiler.

Geriye kalan soru şuydu: bunların tam olarak ne zaman olduğu. Radyokarbonun verdiği altmış yıllık aralık, bir kuşağın hikâyesini anlatmaya yetmiyordu.

Cevap, arkeolojiden değil, gökyüzünden geldi.

Güneş zaman zaman olağanüstü şiddette parçacık fırtınaları üretir. Bu fırtınalar Dünya atmosferine çarptığında, azot atomlarından ani ve büyük miktarda karbon-14 oluşur. Atmosferdeki bu ani artış, o yıl büyüyen bütün ağaçların halkalarına aynı anda kaydedilir. Japon araştırmacı Fusa Miyake'nin 2012'de ağaç halkalarında ilk kez tanımladığı bu olaylar, bugün onun adıyla anılıyor ve tarihlemede benzersiz bir işlev görüyorlar: tek bir yıla ait, gezegen çapında, silinmez bir işaret.

Bu işaretlerden biri 993 yılına aittir. Sibirya'daki çamlardan Yeni Zelanda'daki kaurilere kadar, o yıl büyüyen ağaçların halkalarında aynı karbon-14 sıçraması görülür.

Groningen Üniversitesi'nden Margot Kuitems ve Michael Dee'nin yürüttüğü ekip, bu işareti Çayır Koyu'nda aramaya karar verdi. Ellerinde kazılardan çıkmış, turbada korunmuş odun parçaları vardı ve bu parçaların üzerinde belirleyici bir özellik bulunuyordu: temiz, keskin kesim izleri. Bu izler ancak metal bir bıçak ya da balta ile bırakılabilirdi ve o dönemde bölgedeki yerli halkların metal aleti yoktu. Yani bu odunları kesen eller İskandinav elleriydi.

Seçilen üç parça, üç farklı ağaçtan geliyordu ve üçünde de en dış halkanın kabuk kenarı korunmuştu. Bu ayrıntı her şeyi mümkün kılan şeydir; kabuk kenarı duruyorsa, en dıştaki halka ağacın kesildiği yılın halkasıdır. Kayıp yıl yoktur.

Halkalar tek tek ölçüldü. Üç parçada da 993 yılının karbon-14 sıçraması bulundu ve o halkadan kabuk kenarına kadar tam olarak 28 halka sayıldı.

Üç ayrı ağaç, aynı sonucu verdi. Bu ağaçlar 1021 yılında kesilmişti.

Sonuçlar 2021 yılında bilim dergisi Nature'da yayımlandı. Ortaya çıkan tarih, arkeolojinin bu ölçekte nadiren ulaşabildiği bir kesinlikteydi. Artık "onuncu yüzyıl sonu ile onbirinci yüzyıl ortası arasında bir zaman" demek zorunda değiliz. Belirli bir yıl var: 1021. O yıl, adanın kuzey ucunda birileri ağaç kesti; büyük olasılıkla gemi onarımı ya da yapı işi için. Kolomb'un Bahamalar'da karaya çıkmasından 471 yıl önce.

Bu tarih başka bir şeyi de kayıt altına aldı. İnsan türü Afrika'dan çıktıktan sonra, biri doğuya, biri batıya doğru olmak üzere on binlerce yıl süren iki büyük yayılma yaşadı. Bu iki kolun uçları, Kuzey Atlantik'te birbirine değdi. Sibirya üzerinden Amerika'ya geçmiş halklarla, Avrupa üzerinden Atlantik'i aşmış denizciler, Newfoundland kıyısında karşı karşıya geldiler. 1021, insanlığın dünya çevresindeki halkasının kapandığı bilinen ilk tarihtir.

Çayır Koyu'nun bugünkü hâlinde bu ağırlığa dair bir gösteriş yok. Ziyaretçiler alçak tümsekleri, yeniden inşa edilmiş birkaç kesek evi ve denize açılan rüzgârlı bir taraçayı görüyor. Alanın anlatısı da artık "Amerika'yı kim keşfetti" sorusu üzerinden kurulmuyor; zaten o soru yanlış kurulmuş bir sorudur, çünkü kıta binlerce yıldır insanlarla doluydu ve gelenler bunu daha ilk mevsimde öğrendiler.

Bu alanın anlattığı şey başka. Birincisi, başarısızlığın da tarih olduğu. Vinland tutmadı, iz bırakmadı, hiçbir şeyi değiştirmedi; buna rağmen olan bitti ve gerçekti. İkincisi, bir toplumun hafızasının ne kadar dayanıklı olabileceği. İki saga, olaylardan iki yüz yıl sonra, yanlışlarla ve çelişkilerle dolu biçimde yazıldı; ama içlerinde taşıdıkları çekirdek doğruydu, ve o çekirdek bin yıl boyunca hiç kanıtlanmadan bekledi. Üçüncüsü de yöntemin kendisi. Bir balıkçının tarlasındaki tümsekleri göstermesiyle başlayan iş, bir güneş fırtınasının ağaç halkalarına bıraktığı imzayla tek yıla indirgendi. Bir bataklıktaki üç ceviz, bir kıtanın büyüklüğünde bir yolculuğun kanıtı oldu.

Ve toprak hâlâ konuşmayı bitirmedi. Güneydeki o kamp, üzümün ve cevizin ülkesi, bir yerlerde duruyor. Kim bilir, belki de birinin bahçesinde, kimsenin dikkatini çekmeyen alçak bir tümsek olarak.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.